Ecologie

Beeld: Kai Schreiber

Duisternis hoort – net als stilte, een onvervuilde bodem en schoon grondwater – tot de meest elementaire natuurkwaliteiten. We moeten er dus zuinig op zijn en proberen dit zo min mogelijk te verstoren, zeker in natuurgebieden. Duisternis ‘s nachts hoort bij de natuur en is belangrijk voor dieren.

Hoe verder van de evenaar, dus hoe grotere lichtverschillen, hoe meer de natuur zich richt op het licht als informatiebron. Licht geeft informatie over de tijd en over de plaats van bevinden. In Noord-Europa is het daarom zaak de natuur zo min mogelijk te verstoren met licht.

Een overdaad aan licht verstoort het bioritme van allerlei organismen en kan een heel ecosysteem ontwrichten. Dit heeft allerlei indirecte gevolgen. Veranderingen in de verhouding tussen licht en donker is vaak het natuurlijke signaal voor veranderingen in gedrag, zoals trek- en broedgedrag en voedselzoeken. Verstoring daarvan leidt tot aantasting van de conditie en alertheid.

Planten

De fotosynthese van planten wordt gestuurd door licht. Sommige planten kunnen niet groeien onder een continue belichting. Andere planten vertonen groeiafwijkingen. Het kiemen, de bestuiving en het bloeien van de plant worden door een teveel aan licht in de war gestuurd.

Voorbeelden zijn o.a. hopplanten langs een verlichte weg die minder opbrengst leveren, bomen bij verlichtingspalen die bladeren in de winter blijven dragen en de vorming van algen in grotten waar verlichting is geplaatst.

Door het verdwijnen van een hoge muur schijnt het licht van de buren nu ongehinderd de tuin in en kunnen vleermuizen, nachtvlinders en uilen het hier wel vergeten. Beeld: flickr.com/photos/maliegroen

Dieren

Het bekendste effect van licht op dieren is de pluimveehouderij, waar kippen, door ze te manipuleren met daglicht, een maximaal aantal eieren leggen. Andere voorbeelden zijn herten die je meerdere malen per jaar een gewei kan laten aangroeien en roodborsten die ‘s nachts zingen onder lantaarnpalen. Proeven met de Siberische hamster die ‘s zomers een bruine en ‘s winters een witte vacht draagt, wezen uit dat het dier onder invloed van licht z’n vacht aanpaste: hij werd ‘s winters bruin en ‘s zomers wit. Voor roofdieren een gemakkelijke prooi. Bovendien gooide het dier het seizoen van voortplanting om naar een periode waarin dit geen enkel perspectief had.

In januari 2003 hielden drie hanen de bewoners van een seniorenflat in Amsterdam wekenlang uit de slaap door de hele nacht te kraaien. De dieren hadden het Amstelpark verruild voor het grasveld voor de flats waar ze elk half uur luid kukelden. De straatverlichting was de boosdoener: door de felle lampen dachten de hanen dat het dag was.

Beeld: flickr.com/photos/orcaman/90250379 / flickr.com/photos/booleansplit/3972482286

Vooral bij vogels, insecten en amfibieën is waargenomen dat buitenverlichting het gedrag beïnvloedt door desoriëntatie, afstoting en aantrekking. Hun oriëntatie wordt verstoord, waardoor hun energiebalans wordt aangetast. Of ze worden uit hun winterslaap gehouden. Hierdoor neemt de kans op uitputting en sterfte toe. Voor sommige soorten met kleine geïsoleerde populaties kan dit een ernstige bedreiging vormen voor hun voortbestaan.

Dieren die worden aangetrokken door licht hebben een grotere kans om ten prooi te vallen aan andere dieren of te worden doodgereden. Andere dieren, die worden afgestoten door licht, kunnen geschikte gebieden rond de lichtbron niet meer gebruiken. Een voorbeeld hiervan is de watervleermuis die, net als andere vleermuizen, door licht wordt afgestoten. Sommige dieren, zoals konijnen, raken gevangen in het licht; ze ervaren de donkere omgeving dan als en zwarte muur en dus als een obstakel.

Trekvogels

       

Het Fatal Light Awareness Programme verzorgt voorlichting, o.a. op scholen, over het gevaar van verlichte ramen en gebouwen voor vogels. Die vliegen zich er namelijk op te pletter. Op de foto is de oogst van een willekeurige weekdag in Toronto te zien.

Vooral laag vliegende, in de nacht trekkende vogels raken in de war door verlichte gebouwen op hun route. Aan de voet van één verlicht kantoorgebouw in Chicago zijn door vogelbeschermers in veertien jaar 20.697 dode vogels geteld; een gemiddelde van 1478 per jaar. Een schoorsteen van een elektriciteitscentrale in Ontario leverde tussen 1972 en 1982 22.779 dode vogels op. Toen de lampen werden vervangen door knipperlichten, daalde het aantal tot enkele per jaar.

Wetenschappers weten niet precies hoe het komt, maar trekvogels worden verward door de verlichte torens. Ze raken van koers en vliegen als motten om de gebouwen heen. Uiteindelijk sterven ze van uitputting of komen ze in botsing met een spiegelruit.


Proef met vleermuisvriendelijke verlichting in Utrecht

Geplaatst: 5 april 2013
Thema: Ecologie / Openbare verlichting / Sociale veiligheid

De gemeente Utrecht gaat een proef houden met vleermuisvriendelijke verlichting, ofwel de ‘batlamp’, in het Spoorzoompark in Overvecht. Dat schrijft milieuwethouder Mirjam de Rijk in een brief aan de gemeenteraad over lichthinder.

De bewoners in Overvecht vinden het park te donker en hebben om meer verlichting gevraagd. De nieuwe verlichting die wordt aangebracht straalt een soort licht (UV-vrij) uit waar vleermuizen minder gevoelig voor zijn. De gemeente is op zoek naar de juiste belans tussen enerzijds het verminderen van gevoelens van onveiligheid bij bewoners en wat goed is voor vleermuizen en andere nachtdieren anderzijds.

In april komt het Utrechts college ook met een rapport over de mogelijkheden voor vermindering van het aantal lichtpunten in de openbare ruimte.

(Bron: De Stad Utrecht)… Lees verder


Tijdens Earth Hour gaat wereldwijd het licht een uur uit

Geplaatst: 10 maart 2013
Thema: Ecologie

Tijdens Earth Hour, op zaterdag 23 maart 20.30 uur, gaat overal ter wereld 1 uur het licht uit. Het Wereld Natuur Fonds wil met deze symbolische actie het signaal geven dat we zuiniger moeten omgaan met onze aarde en samen krachten moeten bundelen voor duurzame oplossingen.

Bekijk op wnf​.nl/​e​a​r​t​h​h​our hoe je kunt meedoen.… Lees verder


Mestkevers gebruiken Melkweg om te navigeren

Geplaatst: 13 februari 2013
Thema: Ecologie / Onderzoek

Wetenschappers hebben aangetoond dat mestkevers zich ‘s nachts oriënteren op basis van de Melkweg. Er was al geweten dat meer geëvolueerde dieren — zoals mensen, vogels en zeehonden — zich oriënteren op de sterren, maar dit is de eerste keer dat het ook bij een insect kon worden aangetoond. Dat schrijft het tijdschrift Current Biology.

Onderzoekster Marie Dacke van de Zweedse Lung Universiteit legt uit: “Mestkevers rollen hun bolletje mest steeds in een rechte lijn, om te vermijden dat ze terug bij de mesthoop uitkomen. Daar zou een andere mestkever er namelijk met het balletjes vandoor kunnen gaan. Om zich te oriënteren, gebruiken ze de streep helder licht in de lucht die de Melkweg is.”

Eerst dachten de onderzoekers dat de mestkevers zich net zoals mensen op de helderste sterren en de maan oriënteerden. Die hypothese werd echter ontkracht in … Lees verder


Insectenpopulatie verandert onder invloed van licht

Geplaatst: 16 september 2012
Thema: Ecologie / Onderzoek

Het meeste onderzoek over het effect van licht op organismes gaat over gedrag, zoals vogels die eerder gaan zingen. Nu is er ook een onderzoek dat meldt dat er op het niveau van populatiesamenstelling verschuivingen optreden onder invloed van verlichting.

Dat is aangetoond bij een aantal insectensoorten. Aangezien insecten een belangrijke bouwsteen vormen in de hele ecologie, wint daarmee ook het idee dat een heel ecologisch systeem door de verlichting kan veranderen, aan kracht. Onderzoekers van de Wageningse Universiteit doen daar nu onderzoek naar.

Meer informatie: rsbl​.royalsocietypublishing​.org/​c​o​n​t​e​n​t​/​e​a​r​l​y​/​2​0​1​2​/​0​5​/​1​5​/​r​s​b​l​.​2​0​1​2​.​0​2​1​6​.​f​u​l​l​.​h​tmlLees verder


Plannen voor Nederlands duisternispark

Geplaatst: 16 september 2012
Thema: Ecologie / Esthetiek / Platform Lichthinder / Sterrenkunde

In het noorden van land zijn er diverse initiatieven om te komen tot een zogenaamd International Dark Sky Park.

In een Dark Sky Park is het donker en moet het donker blijven. Er worden activiteiten geïnitieerd om van de plaatselijke duisternis te genieten, zoals sterrenkijkavonden. Platform Lichthinder is benaderd om mee te werken en daar zijn de eerste stappen in gezet.

De Waddeneilanden behoren tot het donkerste gebeid in Nederland en op initiatief van een locale recreatieondernemer op Terschelling is het idee geboren om van de Boschplaat het eerste Dark Sky Park van Nederland te maken. De Boschplaat is het oostelijk deel van Terschelling. Er woont niemand, er is geen verlichting en het is een prachtig Europees beschermd natuurreservaat van Staatsbosbeheer. Er wordt onderzocht hoe donker het gebied precies is, waar hinderlijke verlichting staat en of daar wat aan te … Lees verder


Universeel mechanisme dag-nachtritme ontdekt

Geplaatst: 18 mei 2012
Thema: Ecologie / Gezondheid / Onderzoek

Twee Groningse onderzoekers hebben een systeem voor dag-nachtritme gevonden dat in vrijwel alle organismen op aarde aanwezig is.

Kern van dit systeem is het enzym peroxiredoxine. Dat beschermt met antioxidanten cellen tegen beschadigingen en veroudering. De onderzoekers ontdekten dat de antioxiderende werking van het enzym een 24-uurs patroon heeft. Dat maakte de Rijksuniversiteit Groningen gisteren bekend.

Bijna alle levende cellen vertonen een ritme van ongeveer 24 uur waarvan wordt aangenomen dat dit sinds het begin van het leven bestaat. Dat systeem wordt een circadiaan ritme genoemd. De Groningse onderzoekers Maria Olmedo en hoogleraar moleculaire chronobiologie Martha Merrow denken dat hun systeem een zeer vroege stap is in de evolutie van het circadiaan ritme.

Wetenschappers verschillen van mening of kloksystemen in organismen één gemeenschappelijke voorouder hebben of dat ze onafhankelijk van elkaar zijn geëvolueerd. Olmedo en Merrow menen dat hun ontdekking … Lees verder


Onderzoek naar effecten van kunstlicht op flora en fauna

Geplaatst: 16 oktober 2011
Thema: Ecologie / Onderzoek

Er is weinig bekend over de gevolgen van nachtelijk licht op onze flora en fauna. We weten bijvoorbeeld wel dat nachtvlinders worden aangetrokken door lantaarnlicht, en dat sommige soorten vleermuizen daar handig gebruik van maken. Maar is het daardoor zo dat soorten die dat niet doen minder te eten hebben?

En hoe zit het met dieren die hun jaarlijkse activiteiten plannen aan de hand van de daglengte, zoals koolmezen die op het juiste moment moeten broeden? Als kunstlicht ’s nachts hun planning verstoort, zijn ze te vroeg of te laat voor de voorjaarspiek in prooidieren voor hun jongen.

Om meer te weten te komen over de gevolgen van kunstlicht in ons land is het project ‘Effecten van kunstlicht op flora en fauna in Nederland’ gestart. Het project is gefinancierd door de Technologiestichting STW, en wordt wetenschappelijk geleid door het Nederlands … Lees verder


Lichtvervuiling op tv

Geplaatst: 25 juni 2011
Thema: Ecologie

Aanstaande dinsdag besteedt Arte aandacht aan lichtvervuiling. In de documentaire ‘De donkere kant van licht’ worden de gevolgen van permanente verlichting getoond, aan de hand van reportages vanuit Florida, de Canarische Eilanden, Zwitserland en wereldsteden waar het licht nooit uitgaat.

Die dunkle Seite des Lichts wordt uitgezonden op dinsdag 28 juni om 8.00 uur en is hieronder te zien.

Lees verder


Lichtvervuiling in Slovenie

Geplaatst: 11 februari 2011
Thema: Ecologie / Gezondheid / Wetgeving

De Duitstalige televisiezender 3Sat heeft een item uitgezonden over lichtvervuiling in Slovenië, het enige land ter wereld met een wet tegen lichtvervuiling.

Bekijk het item hier. … Lees verder


Arnhem wil lichthinder in de Veluwe terugdringen

Geplaatst: 7 februari 2011
Thema: Ecologie / Openbare verlichting

De gemeente Arnhem wil lichthinder in het Arnhemse gebied van de Veluwe terugdringen en de donkerte beschermen.

De gemeente Arnhem neemt in het gebied ten noorden van de Schelmseweg verschillende maatregelen om lichthinder te beperken. Hierbij neemt de gemeente de sociale veiligheid, verkeersveiligheid en leefbaarheid in acht.

Ook kunnen inwoners van Arnhem zelf hun steentje bijdragen, bijvoorbeeld door het sluiten van gordijnen en terughoudend omgaan met sierverlichting.

Te veel kunstlicht is niet goed voor mens en natuur. Daarnaast kan het terugdringen van lichthinder de energiekosten verminderen. Ook onderzoekt de gemeente of het mogelijk is om openbare verlichting op sommige plekken (zoals natuurgebieden) achterwege te laten. Verder worden donkertebescherming en lichthinderreductie opgenomen in bestemmingsplannen.

In de wijk Schaarsbergen pakt de gemeente de openbare verlichting, reclameverlichting en particuliere verlichting aan. In deze woonwijk wordt een nieuw type straatverlichting toegepast dat zorgt voor … Lees verder


Achteruitgang nachtvlinders sterker dan verwacht

Geplaatst: 30 september 2010
Thema: Ecologie / Onderzoek

Met behulp van vrijwilligers is de afgelopen jaren een grote nachtvlinderdatabase opgebouwd. Hierdoor weten we eindelijk hoe het gaat met de nachtvlinders in Nederland. Helaas is het beeld niet rooskleurig. De aantallen vlinders zijn in dertig jaar met een derde afgenomen en tweederde van de soorten gaat achteruit.

Nachtvlinders en hun rupsen zijn belangrijk voedsel voor heel veel andere dieren in Nederland. Deze achteruitgang heeft dan ook belangrijke consequenties voor bijvoorbeeld vogels en vleermuizen en voor de Nederlandse natuur als geheel.

Het blijkt dat tweederde van alle soorten in de periode vanaf 1980 achteruit is gegaan. Als er een Rode Lijst van nachtvlinders zou worden opgesteld, zou maar liefst de helft van alle soorten daarop terecht komen. Ook als er niet naar individuele soorten wordt gekeken, maar naar de fauna van grote nachtvlinders als geheel, blijkt een dramatische verslechtering. Het … Lees verder


Universiteit Wageningen gaat onderzoek doen naar lichtvervuiling

Geplaatst: 18 april 2010
Thema: Ecologie / Onderzoek

Van nationalemediasite​.nl:

Vier jaar lang gaan wetenschappers van Wageningen University, de Stichting Veldonderzoek Flora en Fauna (VOFF) en het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO) op veertig locaties onderzoek doen naar de invloed van kunstlicht op flora en fauna in Nederland. Technologiestichting STW heeft daartoe 1,4 miljoen euro beschikbaar gesteld. Het is voor het eerst dat op deze schaal onderzoek wordt gedaan naar lichtvervuiling.

In het onderzoek Impact of artificial light on flora and fauna in The Netherlands van prof. Frank Berendse van Wageningen University, onderdeel van Wageningen UR, zal een groot aantal vrijwilligers gegevens over wilde planten en dieren verzamelen. Philips en de Nederlandse Aardolie Maatschappij dragen technologische kennis, faciliteiten en geld bij. Het totale budget komt zo op bijna twee miljoen euro. Behalve inzicht in de lichtproblematiek, moet het project ook nieuwe ‘natuurvriendelijke’ lampen opleveren.

Het gebruik van … Lees verder


Muizen worden depressief van te veel licht

Geplaatst: 5 november 2009
Thema: Ecologie / Onderzoek

Onderzoekers van de Ohio State University (VS) hebben ontdekt, dat muizen die 24 uur per dag in verlichte ruimte verkeren, meer verschijnselen van depressie vertonen, dan muizen die in een normale dag en nacht cyclus verkeren. Het onderzoek wees ook uit, dat muizen in een constant verlichte ruimte, maar wel in staat zijn te kunnen vluchten naar een donkere ruimte, minder depressieve verschijnselen vertoonden, dan muizen die niet aan de 24 durende verlichting konden ontkomen.

“De mogelijkheid om aan het licht te ontsnappen schijnt de depressieve effecten te onderdrukken”, zo stelt de Ohio State University in een pers-verklaring van de onderzoekster Laura Fonken, een promoverende psychologie-studente.

De onderzoeks-resultaten tonen aan, dat het noodzakelijk is meer te weten te komen over het effect van kunstlicht op de mens, zo stelt mede-onderzoeker Randy Nelson, hoogleraar neurologie en psychologie.

“Constante verlichting, zonder kans … Lees verder


Wadden over op groen straatlicht

Geplaatst: 10 februari 2008
Thema: Ecologie / Openbare verlichting

Uit het Dagblad van het Noorden:

Noordelijke eilanden en kustgemeenten overwegen massaal de invoering van groene buitenverlichting om trekvogels te sparen. Dat volgt op een geslaagde proef met groen licht op een boorplatform benoorden Ameland, waaruit is gebleken dat het ‘kompas’ van trekvogels veel minder wordt verstoord als roodcomponenten ontbreken.

Uit tellingen in opdracht van de Nederlandse Aardoliemaatschappij (NAM) bleek het groenverlichte platform LN 15 tussen 50 en 90 procent minder vogels aan te trekken. De groene lampen worden sinds twee maanden ook toegepast in de straatlantaarns op de veerdam van Ameland en de rotondes, in plaats van oranje natriumlampen. Als ze daar eenzelfde gunstig effect hebben, zal de groene straatlamp nes langs de hele kust van het eiland worden gebruikt. De straatlantaarns geven een mild schijnsel dat doet denken aan maanlicht.

Vertegenwoordigers van Philips, de producent van de … Lees verder


Vaker groen licht op boorplatformen

Geplaatst: 26 augustus 2007
Thema: Ecologie / Economie / Terreinverlichting

Uit het Dagblad van het Noorden van 24–08–07:

     

(Klik voor vergroting)… Lees verder


Veluwe Donker en Stil

Een project van Provincie Gelderland met als doel het verbeteren van de verlichtings– en geluidssituatie op de Veluwe en bevordering van de bewustwording van de problematiek.
www​.veluwedonkerenstil​.nl

Broedende schildpadden

In 1996 verscheen een onderzoek naar de gevolgen van kunstlicht op het broedgedrag van zeeschildpadden in Florida. Het licht bleek een disoriënterend effect op de schilpadden te hebben. Bij de tocht van hun nest naar de zee richten de dieren zich o.a. op de stand van de maan. Door kunstmatig licht raken ze de weg echter kwijt. In Florida zorgt dit jaarlijks voor duizenden dode schildpadden. De oplossing voor het probleem is eenvoudig: zorg dat het licht van de lampen aan het strand de schildpadden niet bereikt.

Verder lezen

Effects of meteorological and atmospheric parameters on night sky brightness (2011): Het RIVM onderzocht hoe de nachtelijke hemelhelderheid beinvloed wordt door de condities in de atmosfeer. Zo kan de hemel dicht bij een sterke lichtbron, zoals een kas, een grote stad of een industriegebied, bij helder weer vrij donker zijn.
Downloaden


The effects of coloured light on nature (2009): Algemene studie naar de effecten van licht, uitgevoerd door de Universiteit van Leiden, en geïnitieerd door Philips.


Ecological Consequences of Artificial Night Lighting (2005): Overzicht van alle bekende ecologische effecten van licht op dier– en plantsoorten. Meer info


Wegverlichting en Natuur IV. Invloed van wegverlichting op het ruimtelijk gedrag van zoogdieren (2003): Onderzoek naar de invloed van wegverlichting op het ruimtelijk gedrag van zoogdieren, o.a. bunzing, hermelijn, vos, egel, haas en ree.
Downloaden


Lichtbelasting. Overzicht van de effecten op mens en dier (2003): In dit rapport wordt een toepassingsgericht overzicht gegeven van de kennis van de effecten van lichtbelasting op mens en dier, alsmede suggesties voor preventie, mitigatie en kwalificatie van relatief kwetsbare gebiedstypen, ten behoeve van het generieke en gebieds-gerichte beleid.
Downloaden


Migrating Songbirds tested in Computer-controlled Emlen Funnels use Stellar Cues for a Time-independent Compass (2001): Deens onderzoek dat uiwijst dat vogels hun coördinatie bij hun trekvluchten baseren op o.a. de stand van de sterren. Meer info

Links

lichtopnatuur​.org
Licht op Natuur


pbl​.nl
Planbureau voor de leefomgeving


compendiumvoordeleefomgeving​.nl
Compendium voor de Leefomgeving


alterra​.nl
Alterra


flap​.org
Fatal Light Awareness Program

© 2002- Platform Lichthinder