Platform Lichthinder Nieuwsbrief 8

Geplaatst: 1 augustus 2004
Thema: Platform Lichthinder

Kassen

De aanpak van de assimilatiebelichting van kassen is de laatste maanden in een stroomversnelling gekomen. Naar aanleiding van veel commotie in een aantal gebieden in Nederland en publiciteit vanuit het Platform Lichthinder over de omvang van de assimilatiebelichting ten opzichte van de overige verlichting is een reeks partijen op dit punt wakker geschud.

We hoopten in deze Nieuwsbrief het plan van aanpak daarvoor te presenteren, maar de radiostilte over het overleg tussen LTO en Stichting Natuur en Milieu zal pas aan het eind van augustus doorbroken worden. We zullen in de volgende Nieuwsbrief daar uitvoerig aandacht aan besteden.

Voorne
In Voorne zijn een aantal kwekers afgelopen jaar begonnen met verlichten en dit heeft een enorme reactie teweeg gebracht. Tot nu toe was dit een redelijk landelijk donker gebied maar de kasverlichting heeft dit ingrijpend veranderd. Er is een Werkgroep Lichthinder van verontruste burgers opgericht. Op 27 mei is er een druk bezochte bijeenkomst geweest.

Eemsmond
De provincie Groningen is samen met de gemeente Eemsmond bezig met de ontwikkeling van een 435 ha groot kassencomplex in de Eemshaven. Vanuit bewoners en (wadden)organisaties is hier veel protest tegen. De Waddenvereniging en de St. Natuur en Landschap Eemsmond e.o. verwachten ernstige lichtvervuiling als het kassencomplex wordt gerealiseerd. Er zijn een tweetal bijeenkomsten met bewoners geweest waarvan de tweede geheel gewijd was aan lichthinder. Wie meer wil weten: www.opgoedegrond.nl.

Ministerie van Vrom
Uit de speech van minister Dekker op het jaarcongres van de Vereniging van Bloemenveilingen in Noordwijk op 19 april 2004:
“Ik heb de indruk dat de regelgeving op het gebied van lichtuitstoot steeds beter wordt nageleefd. Toch zal mijn ministerie de komende tijd bekijken of er niet meer gedaan kan worden aan de zogenaamde ‘lichtvervuiling’. De toename van het gebruik van kunstlicht en de groei van het glastuinbouwareaal heeft lokaal soms zeer ingrijpende gevolgen voor omwonenden. Het NRC-Handelsblad van 30 maart jl. illustreert dit treffend. In een artikel wordt beschreven hoezeer de toename van het gebruik van kunstlicht het leefgenot van de inwoners van Voorne Putten en de natuur aantast. Gelukkig zitten de sector en milieuorganisaties niet stil. Ik ben zeer verheugd dat de LTO en de Stichting Natuur en Milieu onlangs het initiatief hebben genomen om hierover gezamenlijk in overleg te treden.”

Seminar Maatschappelijke acceptatie van groeilicht in de glastuinbouw, 17-6-2004 in Naaldwijk
Op 17 juni organiseerde de Rabobank Naaldwijk in samenwerking met het centrum voor Milieu en landbouw een seminar getiteld “Maatschappelijke acceptatie van groeilicht in de glastuinbouw”. Op dit seminar werd het verslag gepresenteerd van een aantal expertmeetings die georganiseerd waren om te komen tot een vermindering van de lichtuitstoot door assimilatiebelichting.

In de rapportage wordt een top 4 van korte termijn oplossingen genoemd:
– Huidige binnenscherm leren gebruiken
– Clustering van bedrijven
– Andere spectrale samenstelling verlichting
– Ventileren onder het binnenscherm en afvoeren warmte

LTO overleg Natuur en Milieu
De LTO vakgroep glastuinbouw heeft via diverse media aangekondigd voor september 2004 met een plan van aanpak te komen om het probleem van de lichtuitstoot van kassen op te lossen. Zelfs werd daarbij een getal van 0% lichtuitstoot genoemd.

Om tot dit plan te komen is onder begeleiding van het projectbureau Glastuinbouw en Milieu (Glami) een overleg gestart tussen de Stichting Natuur en Milieu en het LTO. Namens het Stichting Natuur en Milieu is ook het Platform Lichthinder hierbij betrokken.

Er zijn een drietal bijeenkomsten geweest en tevens een bijeenkomst waar een aantal deskundigen hun licht over de mogelijke oplossingen lieten schijnen. Op dit moment wordt er even radiostilte in acht genomen om de onderhandelingen niet te compliceren. We zullen in de volgende Nieuwsbrief hier uitgebreid op terugkomen.

Beleid

Nota ruimte
De nota ruimte is verschenen. Vanuit het zichtpunt van duisternisbescherming is het stuk in overeenstemming met beleidsstukken van de afgelopen jaren. Ook in deze nota wordt een aantal keren donkertebescherming genoemd. Zo wordt het op bladz. 124 genoemd als een van de mogelijke kernkwaliteiten van een landschap. Wat opvalt dat het nu niet alleen in relatie met de grote wateren genoemd wordt. Maar ook in deze nota wordt verder geen enkele praktische invulling er aan gegeven.

Wat betreft de concentratiegebieden voor glastuinbouw herhaalt deze nota dat er tien landbouw ontwikkelings gebieden glastuinbouw aangewezen worden: Zuidplaspolder, Berlicum, Emmen, Grootslag, Californie/Siberie, Luttelgeest, Bergerden, IJsselmuiden, Moerdijkse Hoek en Terneuzen.

Derde Gelderse milieuplan
Het Derde Gelders milieuplan is 30 juni 2004 aangenomen. Hierin wordt onder andere een aantal stimuleringsprojecten aangekondigd. Een van de projecten is de Veluwe. Het project wil de situatie wat betreft geluid en verlichting op de Veluwe verbeteren en het vergroten van de bewustwording van betrokkenen op deze punten.

Voorgesteld wordt oa de volgende activiteiten:
– Het in beeld brengen van de huidige situatie op het gebied van geluid en verlichting op de Veluwe en dat verbeteren.
– Verkenning van de toekomstige ontwikkelingen en effecten op de verlichtingssituatie.
– Bevorderen van bewustwording bij burgers en gemeentes en andere betrokkenen.

Regelgeving

Ikea Breda
In een recente uitspraak in Breda waarbij een aantal bewoners geklaagd hebben over reclameverlichting van Ikea heeft de rechter uitspraak gedaan. Hieruit bleek dat de rechter oordeelde dat het bouwen van een lichtmast net als een gewoon gebouw een vergunning vereist, maar dat er echter geen milieuvergunning voor vereist is in het kader van de wet milieubeheer. Uit de uitspraak blijkt dat de rechter niet de normen van de NSVV blind hanteert maar de relatieve belangen van de verschillende partijen beoordeelt en dus strenger kan oordelen dan de normen.

Uitspraak:
“Ook al is de reclameverlichting van Ikea minder dan het maximum zoals in de aanbevelingen wordt aangegeven, komt de rechter toch voor een deel van de verlichting tot de volgende uitspraak: Het schijnsel van de lichtreclame van gedaagden … verlicht de tuinen van de woningen … in zodanige mate dat dit schijnsel een wezenlijk verschil maakt tussen licht en donker tegen welke gevolgen in de tuinen moeilijk voorzieningen kunnen worden getroffen en in de woningen zelf slechts door het verduisteren van kamers aan de achterzijde van die woningen. De hinder is zodanig dat die als onrechtmatig dient te worden beschouwd. Dat aan Ikea voor de (licht)reclamemast een bouwvergunning is verleend doet hier niet aan af; overigens is niet gebleken dat de eventuele lichthinder bij de beslissing tot afgifte een rol heeft gespeeld. Onder deze omstandigheden hebben de bewoners van deze woningen er een gerechtvaardigd belang bij dat in de nachtelijke uren de lichtreclame aan de zijde die hun woningen en tuinen het meeste verlicht, te weten de zuidzijde, wordt gedoofd. Gedaagden hebben niet of onvoldoende aannemelijk gemaakt welk zwaarder wegend belang zij hebben bij het onbeperkt verlicht houden van die zuidzijde.”

Zeeland
Over de kassen in Rilland hebben we in eerdere nieuwsbrieven al geschreven. Ook daar gaat de strijd verder over de lichthinder. Er is een kas die een nieuw soort bovendoek geïnstalleerd heeft, dat 85% van het licht tegenhoudt. Voor het belichten met die bovenhoeken is toestemming verleend. De Zeeuwse milieufederatie bestrijdt dit en heeft een rapport laten maken door adviesbureau Baptist.

In dit rapport dat in mei 2004 verschenen is wordt duidelijk gemaakt dat de toestemming ten onrechte verleend is en dat er nog een passende beoordeling moet plaats vinden in het kader van de vogelrichtlijn en habitat richtlijn.

In het blad Oogst (11 juni 2004) geeft de desbetreffende kweker aan dat de ervaringen met het doek positief verlopen zijn deze winter. Hij verbouwt tomaten en met de 10.000 lux die hij gebruikt lukte het om de temperatuur en de vochtigheid onder de controle te houden, terwijl de schermen dicht zijn.

Activiteiten

Enqute RMNO in de provincie Drenthe “Mooi licht, mooi donker”
De Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en Natuuronderzoek (RMNO) heeft een onderzoek afgerond in de provincie Drenthe met betrekking tot lichthinder.

De Drentse pilot bestaat uit een enqute onder drie groepen actoren: bevolking, ambtenaren en bestuurders. Daarnaast zijn belangenorganisaties bij het onderzoek betrokken. De respons van de enqute is opvallend hoog: bestuurders 92%, ambtenaren Wet milieubeheer 69%, ambtenaren Ruimtelijke ordening 39%. 521 inwoners van de provincie Drenthe vulden het vragenformulier in (49% man, 51% vrouw). De enqute onder de bevolking is uitgevoerd in samenwerking met de Milieufederatie Drenthe.

De resultaten hiervan geven aan dat het probleem van lichthinder sterk leeft onder de bevolking. Dit blijkt wel uit het percentage van 90% dat zich wel eens ergert aan verlichting en prijs stelt op gebieden waar het ’s nachts echt donker is. Opvallend is echter dat die ergernis niet leidt tot klachten. Daarnaast roept de beleving van licht en donker tegengestelde gevoelens op: donker is mooi, maar soms ook beangstigend. Voldoende verlichting geeft vaak een veilig gevoel, vooral bij vrouwen: 37% van de vrouwen voelt zich onveilig in het donker, tegenover 14% van de mannen. De meest genoemde bronnen van lichthinder zijn reclameverlichting op gevels, verlichting van kassen en sportveldverlichting.

Drenthse Milieufederatie werkt met vrijwilligers aan een lichtbronnenkaart
Wanneer je duisternis als oerkwaliteit van Drenthe wilt behouden, moet je zicht hebben op waar die donkere gebieden zich bevinden en waar zich verstorende lichtbronnen bevinden. 150 mensen hebben zich opgegeven om opvallende lichtbronnen in het buitengebied van Drenthe in kaart te brengen.

Op de startbijeenkomst konden de vrijwilligers uit de 136 gebieden,waarin Drenthe voor dit onderzoek was opgedeeld,een onderzoeksgebied uitkiezen. Inmiddels zijn de eerste resultaten binnen. Opvallend is dat uit de eerste inzendingen blijkt dat er nog veel donkere gedeelten zijn. “We hebben ons verbaasd over de donkerte in ons gebied”, aldus de vrijwilliger die het gebied ten oosten van Drijber onderzocht. De onderzoeker van de Dwingeloose Heide vermoedt dat hij een van de donkerste gebieden van Drenthe in kaart heeft gebracht. “Laten we proberen dat zo te houden”, meldt hij. Op dit moment wordt gekeken hoe de resultaten in een Gis ingevoerd kunnen worden.

Project Stichting Natuur en Milieu
Zoals we in de vorige Nieuwsbrief al schreven is door het Netwerk van de Stichting Natuur en Milieu en de 12 provinciale Milieufederaties in samenwerking met het Platform Lichthinder gewerkt aan een project getiteld: Duisternis als oerkwaliteit en verantwoord belichten. Voor het eerste jaar is er door Vrom en vanuit eigen middelen van het Netwerk geld toegezegd. Er wordt dit moment gezocht naar aanvullende financiering.

Het project heeft drie hoofdonderdelen: onderzoek, beïnvloeding en informeren.
– Onderzoek: er zal een enqute gehouden worden onder burgers en stakeholders over de perceptie van duisternis en verantwoord verlichten. De resultaten van het RMNO zullen daarin meegenomen worden.
– Be`nvloeden overheden en bedrijven: hierbij wordt gedacht aan het op provinciaal niveau oplossen van een aantal verlichtingsknelpunten. Gedacht wordt aan overmatige verlichting van parkeerplaatsen of bedrijventerreinen.
– Informeren van burgers: Bij dit onderdeel zullen zoveel mogelijk burgers benaderd worden. Dit onderdeel moet uitmonden in een nacht van de duisternis in november 2005.

Snelwegen

Verlichting langs rijkswegen heeft geen positief effect op de verkeersveiligheid
In het kader van het minder verlichten heeft Rijkswaterstaat het voortouw genomen: Rijkswaterstaat gaat de verlichting langs verschillende wegen ’s nachts uitschakelen.
– De A50 over de Veluwe tussen knooppunten Grijsoord en Renkum.
– De rijkswegen A12, A27 en A28 over de Utrechtse heuvelrug.

Van de website van RWS: “Uit onderzoek is gebleken dat verlichting langs rijkswegen geen positief effect heeft op de verkeersveiligheid. De verlichting verhoogt weliswaar het rijcomfort omdat men beter zicht heeft maar daardoor wordt er harder gereden dan op onverlichte rijkswegen. Dit komt de verkeersveiligheid niet ten goede. Dit argument is dan ook meegenomen in het besluit van Rijkswaterstaat om de verlichting ‘s-nachts uit te laten boven dit weggedeelte.”

Snelwegen België
Ook in België wordt gewerkt aan de overmatige verlichting op snelwegen. Een stuk autoweg van 14 km – vanaf Verrebroek tot in Moerbeke- is herkabeld zodat drie standen mogelijk zijn: alles aan, 50 %, alles uit. Er zijn daar lage druk natrium lampen geïnstalleerd en die zijn niet dimbaar. Vanaf 21.00 h tot 00.30 h wordt “gedimd” door de helft van de lampen uit te schakelen. Na 00.30 h is alles gedoofd.

Gezondheid en verlichting, deel 2

Melatonine is een hormoon dat al jaren bekend is en alleen aangemaakt wordt als het donker is. We worden dan slaperig en als het ’s ochtends licht wordt daalt de melatonine spiegel weer en worden we wakker. Dit hormoon melatonine heeft vele functies. In de eerste plaats is het een sterke anti-oxydant en zorgt zo voor bescherming van de cellen. Verder reguleert melatonine onze hele hormoonhuishouding en heeft daarbij effecten op zaken als gedrag, conditie, voortplanting etc.

Dit hormoon melatonine wordt minder sterk aangemaakt bij verlichtingssterktes van meer dan 1 lux ( volle maan geeft ongeveer 0,3 lux). Dit geldt voor wit licht. Bij blauw groen licht is zelfs het tiende deel ervan al voldoende om de melatonine aanmaak te reduceren.

De kanker specialist Professor Richard Stevens kwam als eerste op het idee dat melatonine invloed zou kunnen hebben op de vorming van kanker. Kanker komt steeds meer voor, vooral in de westerse wereld. Zou er een verband tussen die nachtelijke verlichting en kanker liggen. Betekent dat in deze tijd dat er minder ‘duisternis’ is, er minder melatonine gemaakt wordt en dat hier een oorzaak ligt in het feit dat er meer kanker voorkomt?

Deze hypothese is op verschillende manieren onderzocht: allereerst op blinde mensen. Het bleek dat inderdaad blinde vrouwen maar de helft kans hebben als gezonde vrouwen om borstkanker te krijgen. Op de noordpool bleek dat eskimo’s meer melatonine aanmaakten en minder kanker. In Harvard werd onderzoek gedaan op een derde groep namelijk verpleegsters. Daarbij werd gebruik gemaakt van 120.000 dossiers van verpleegsters die gedurende dertig jaar bijgehouden waren. Daaruit bleek dat zusters die ’s nachts werkten 1/3 meer kans hadden op kanker als zusters die dat niet deden.

Het ingewikkelde van dit onderzoek is dat er alleen een correlatie wordt gevonden tussen verlichtingsituatie en kanker. Dat betekent niet dat er een oorzakelijk verband tussen die twee is. Misschien is er wel een andere factor die invloed heeft en die bij de onderzochte groepen verschillen. Stress zou zo’n factor kunnen zijn. In de nacht werken levert misschien wel meer stress op en hebben eskimo’s en blinden minder stress. Dit onderzoek is nog steeds gaande. Maar voorlopig lijkt voorzichtig te zijn met verlichting tijdens de nacht een goede raad.

Een lange lijst van publicaties is te vinden op de site: http://members.aol.com/ctstarwchr/LiteLynx.htm#health en doorklikken naar health.

Publiciteit

– Oogst heeft in een aantal nummers dit voorjaar aandacht geschonken aan lichthinder: In het nummer van 23 januari staat een interview met Wim Schmidt over zijn onderzoek naar lichtemissie door kassen. In het nummer van 11 juni staan een aantal artikelen die verschillende ervaringen met bovenschermen behandelen.
– Bloemenkrant van 18 mei heeft uitgebreid aandacht voor lichthinder
– Haagsche courant van 13 maart wijdt een hele pagina aan het probleem lichthinder, later overgenomen door andere bladen van het GPD.
– Milieumagazine juli/augustus 2004 geeft een overzicht van de problematiek waaronder een stuk over het onderzoek van het RMNO.

© 2002- Platform Lichthinder