Platform Lichthinder Nieuwsbrief 7

Geplaatst: 1 februari 2004
Thema: Platform Lichthinder

Algemeen

Gezonde verlichting en gezonde duisternis
Er wordt veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen verlichting en gezondheid. Deze informatie is in principe wel beschikbaar maar nog niet wijd verbreid. In deze en volgende Nieuwsbrieven willen we elke keer hier enige aandacht aan besteden.

Licht en duisternis blijken veel meer dan tot nu toe gedacht invloed te hebben op de gezondheid van dier en mens. De dagelijkse cyclus van dag en nacht blijkt diep ingebakken te zijn in ons systeem en zelfs in onze genen en regelt vele hormonale processen. Daarbij spelen de ogen een belangrijke rol, maar daarbij gaat het niet om de afbeeldings mogelijkheden van de ogen maar om de niet visuele effecten (ook wel Non Image Forming, NIF).

Er wordt in de verlichtingsindustrie dan ook gesproken van ‘gezond licht’ en het Platform zou er aan toe willen voegen ‘gezonde duisternis’. Dit verschijnsel heeft vele vormen en consequenties. Zo kennen we allemaal de lichttherapie tegen de winterblues. Ook wordt er onderzoek gedaan om de optimale verlichting in een kantoor te bepalen, niet alleen om de werktaak goed uit te kunnen voeren, maar om aan de NIF behoeften van de werkende te voldoen.

Ook de kwaliteit van de nachtelijke duisternis heeft effecten. Een te hoog verlichtingsniveau tijdens de nacht in de slaapkamer of in het veld voor een dier zorgt ervoor dat een essentieel hormoon, melatonine, dat nodig is als afweer, niet aangemaakt wordt. Aangezien het lichtniveau bij gesloten oogleden meestal onder dat niveau ligt, wordt tijdens het slapen de melatonine wel aangemaakt. Maar een nachtelijke plasstop met verlichting doet dit in een klap weer teniet.

De komende nieuwsbrieven zullen we verder hier op doorgaan.

Praktijkonderzoek TU Eindhoven brengt schrijnende lichtarmoede senioren aan het licht
De lichtomstandigheden waarin senioren in verzorgingshuizen vandaag de dag leven zijn veel te laag om goed te kunnen zien en lijken niet toereikend om de biologische klok in het gareel te houden.

Een verkennend onderzoek van de TU Eindhoven (TU/e) heeft aangetoond dat de senioren in feite onnodig visueel gehandicapt zijn door een veel te laag verlichtingsniveau in hun woning. De ouderen hebben tijdens lezen, puzzelen, breien etc. te weinig licht op de oogtaak waardoor het moeilijk is om dit vol te houden en men ontmoedigd raakt.

Een goede bril + goede kunstverlichting (ook overdag als aanvulling op aanwezig daglicht!) zijn simpele middelen om de meerderheid der senioren weer goed te kunnen laten zien, waardoor ze in veel opzichten beter kunnen blijven functioneren. Door de visuele handicap worden activiteiten verminderd of opgegeven met alle negatieve consequenties voor welzijn en gezondheid. Minder actief, minder mobiel, minder naar buiten, toenemende valangst bij het bewegen, meer (val)ongelukken, kortom een neerwaartse spiraal. Onvoldoende blootstelling aan licht van hoog niveau kan leiden tot een teruggang van het slaap-waakritme (dutjes overdag, vaak wakker ’s nachts etc.). Het niveau en tijdsduur van de verlichting is te laag voor synchronisatie van de biologische klok.

De Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid (SOLG) heeft, gezien de schokkende bevindingen van het verkennende onderzoek van de TU/e, daarom een subsidie van € 60.000 ter beschikking gesteld voor een gezamenlijk onderzoeksvoorstel van de TU/e en TNO Bouw, getiteld “Studie naar de lichtomstandigheden bij zelfstandig wonende ouderen”. Dit onderzoek richt zich speciaal op nog zelfstandig wonende ouderen in bejaardentehuizen en seniorenwoningen.

Bronnenkaarten van de wereld
Zoals in de Nieuwsbrief van november al gemeld is, zijn er nieuwe gegevens bekend van de DMSP satellieten. Afgelopen zomer zijn de kaarten van de lichtbronnen van het jaar 2000 gepubliceerd. Dankzij het RIVM die de data ‘vertaald’ heeft, kan het Platform een eerste analyse maken door de beelden van het jaar 92/93 te vergelijken met de beelden van het jaar 2000. Aangezien alle satellieten sinds 1992 met dezelfde apparatuur uitgerust zijn en de beelden op dezelfde manier verwerkt worden, kunnen de beelden goed vergeleken worden.

Er is een duidelijke afname van het deel van Nederland dat relatief nog donker is, waar weinig licht geproduceerd wordt. Het donkerste gedeelte van Nederland is tussen 1992/93 en het jaar 2000 afgenomen van 11% naar 5%, terwijl het meest lichtvervuilde gedeelte in die 7 jaar toegenomen is van 3% naar 7%.

Zelfs in die korte tijd van 7 jaar is de toename opvallend. Nederland is al het meest lichtvervuilde land ter wereld en onze koppositie komt geen moment in gevaar. Er wordt verder aan de beelden gewerkt en we zullen proberen ook resultaten per provincie te publiceren.

TNO onderzoek naar effecten van verlichting
Afgelopen november heeft TNO, Technische Menskunde en Rijkswaterstaat, afdeling AVV op het lichtcongres van de NSVV een nieuw onderzoek gepresenteerd naar de effecten van verlichting op het rijgedrag. In het Dyno experiment op de snelweg A12 was al gebleken dat onder gunstige omstandigheden de verlichting zonder problemen teruggebracht kon worden naar 20% en dat er geen meerwaarde gevonden werd van een verlichtingsniveau van 200%. Bij regen en andere slecht zichtomstandigheden bleek de normale verlichting (100%) voldoende.

In het nieuwe onderzoek wilde men proberen te komen tot een verdere invulling en nuancering van boven staande conclusies. Daarvoor werd de werkbelasting gemeten bij verlichting en zonder verlichting. Er bleek dat de personen bij lage verkeersintensiteit langzamer reden bij ontbreken van verlichting. Bij hogere verkeersintensiteit bleek dat nauwelijks het geval. De verlichting dient waarschijnlijk dus vooral als oriëntatie en bij hogere verkeersintensiteit zijn er voldoende achterlichten om de weg te kunnen volgen. Zonder verlichting nam de werkbelasting toe, wat zich bijvoorbeeld uitte in vaker met de ogen knipperen.

Het doel was om te komen tot een maat van de werkbelasting aan de hand van gegevens verkregen van de meetlussen in het wegdek. Dat bleek helaas niet het geval. Dit onderzoek zal worden gebruikt als beginpunt voor nieuw onderzoek naar factoren op en om de weg, die de werkbelasting van de bestuurder beïnvloeden en zal ook het beleidskader versterken waarbij niet alleen de intensiteit van verlichting wordt beoordeeld, maar ook gekeken wordt naar energiebesparing en omgevingshinder.

Lichthinder in Nederland

Breda
Bewoners aan de Liesboslaan in Breda ondervinden ernstige hinder van de verlichting op het IKEA-warenhuis en de 42 meter hoge reclamezuil. De bewoners doen een dringend beroep op IKEA het felle licht uit de schijnwerpers te temperen. De zes bezwaarmakende bewoners hebben inmiddels een advocatenkantoor ingeschakeld in de verwachting dat de kwestie weleens een juridisch vervolg kan krijgen.

We horen inderdaad van de raadsman dat hij een kort geding aan het voorbereiden is. We houden het in de gaten. Het Platform is ook op zoek naar andere voorbeelden van zeer hinderlijke verlichting waar geen oplossing met de eigenaar van het licht geregeld kan worden. Er zijn een aantal juristen bereid om in deze gevallen bij te staan, om tot de gewenste jurisprudentie in Nederland te komen.

Utrecht
Vredenburg in Utrecht bestaat 25 jaar. Daarvoor hadden ze bedacht om 6 weken lang een soort feesttaart met de bekende feestverlichting te moeten ontsteken. Dat betekent dat er boven Utrecht 8 lichtbundels omhoogstaken. Het Platform heeft ertegen geprotesteerd en een persbericht uitgegeven, dat breed verspreid is. Op 24 december is de hele dag het een onderwerp in het radio 1 journaal geweest.

Het persbericht eindigt met: ‘Terwijl de stad bij het installeren van de openbare verlichting meer aandacht schenkt aan de kwaliteit daarvan, wordt door andere partijen in Utrecht verlichting opgericht die de kwaliteit van de nachtelijk stad niet ten goede komen en waar mensen hinder van ondervinden. Het wordt tijd dat de stad Utrecht een beleid gaat maken niet alleen voor de openbare verlichting en zijn eigen vormen van aanstraling van gebouwen, maar ook de overmatige verlichting van andere partijen reguleert om een verdere aantasting van ons nachtelijk leefmilieu tegen te gaan.’

Het Platform is dan ook van plan zodra de feestverlichting van Vredenburg eind januari weer gedoofd is om met de gemeente contact op te nemen om te zorgen dat dit in de toekomst niet meer kan gebeuren.

Activiteiten

Drenthe
Op 15 december 2003 heeft de Milieufederatie Drenthe een succesvolle persbijeenkomst gehouden om hun nieuwe plan betreffende aanpak van duisternis in Drenthe te annonceren. In samenwerking met het RMNO is in driekwart van Drenthe in de huis aan huisbladen een pagina groot bericht verschenen waarin oa een enqute staat over de ervaringen van de Drentenaren met licht, lichthinder en duisternis. Daarnaast worden mensen opgeroepen om mee te doen met de Oostenrijkse sterrenmeting actie (zie vorige Nieuwsbrief, www.astro.univie.ac.at/%7Escw). Speciaal voor Drenthe zijn er aparte kaartjes op de Oostenrijkse website verschenen. Ook worden mensen gevraagd mee te werken aan het in kaart brengen van alle hinderlijke lichtbronnen in Drenthe.

Tot nu is de reactie zeer goed. Er zijn meer dan 500 enqutes teruggestuurd (terwijl de inschrijfdatum nog niet in zicht is en hebben zich al 150 mensen opgegeven voor de inventarisatie. Het meten van de hemel helderheid loopt wat moeilijk gezien het uitermate slechte weer van de laatste maand. De Milieufederatie Drenthe is zeker van plan om hier het komende jaar mee door te gaan.

Friesland
In december heeft de Friese Milieu Federatie een brochure over lichthinder aangeboden aan de burgermeester van Het Bildt, een gemeente in de zuid west hoek. In de brochure ‘Verlichting met beleid’ worden de verschillende aspecten van verlichting behandeld en komen de mogelijkheden die er zijn om lichthinder zoveel mogelijk te beperken en te voorkomen aan bod. Tevens zijn er aanbevelingen voor gemeenten opgenomen om alle aspecten van kunstlicht op te nemen in het gemeentelijk beleid.

In de gemeente Het Bildt is al een verlichtingsplan opgesteld. De gemeenteraad heeft bij de behandeling van dit plan gevraagd om de gevolgen van verlichting in beeld te brengen. De brochure Verlichting met beleid van de Milieufederatie zal gebruikt worden voor een notitie van de gemeente Het Bildt over lichtemissie. De brochure is te downloaden van: www.friesemilieufederatie.nl, onder het kopje publicaties.

Noord-Holland
De Milieufederatie Noord-Holland heeft op 5 februari in Heerhugowaard een colloquium over het thema duisternis en ruimtelijke ordening voor bestuurders gehouden.

Uit de uitnodiging: ‘Van de drie oerkwaliteiten is duisternis een vooralsnog ongrijpbaar fenomeen. Wat zijn dan precies de oerkwaliteiten rust, ruimte en duisternis in Noord-Holland Noord? Hebben wij het over een illusie of een realiteit? Wat kunnen we doen om deze kwaliteiten afdoende te beschermen en waar mogelijk te ontwikkelen en geeft het ontwerp-streekplan hiervoor voldoende aanknopingspunten? Hoe kan dat er dan gaan uitzien?’

Op het colloquium, bezocht door 40 mensen, waarvan een groot deel bestuurders en statenleden hebben Wim Schmidt van het Platform Lichthinder en Dirk Sijmons, landschapsarchitect, hun visie op de problematiek gegeven. Wim Schmidt ging vooral in op de kennis die er is over de omvang van licht en duisternis in Nederland, de negatieve effecten van verlichting en de mogelijke maatregelen die genomen kunnen worden, terwijl Dik Sijmons kansen juist ziet voor een perifere regio zoals de kop van Noord Holland in het uitgaan van de sterk kanten, zoals de oerkwaliteiten, en niet alleen door het aanhaken van perifere regio’s aan de economische centra. Na afloop hebben alle deelnemers een bustocht gemaakt door het donkerste deel van Noord Holland, waarbij de overmatige kasverlichting maar ook de relatieve duisternis van de provincie bewonderd kon worden.

Gelderland
Gedeputeerde Staten van Gelderland hebben het ontwerp-GMP3 voorlopig vastgesteld en vrijgegeven voor de inspraak. De problematiek van de donkerte (op de Veluwe) is officieel opgenomen in het ontwerp-GMP. Projectnummer 8: “Integrale aanpak stilte en donkertebeleid Veluwe”, waarbij de integraliteit zal moeten blijken uit doorwerking naar GMP, PVVP, Streekplan, Veluwe 2010 en Reconstructie Veluwe.

Dit project is een van de “top 10” stimuleringsprojecten. Daarbij gaat het om urgente milieuknelpunten in een complexe omgeving. Hier gaat de provincie de komende jaren invulling geven aan een gebiedsgerichte aanpak. Begin maart moeten de verschillende projectplannen voor de 10 stimuleringsprojecten klaar zijn en zullen worden beoordeeld. In juni zal het milieuplan vastgesteld worden en zullen de projecten van start kunnen gaan.

Project Stichting Natuur en Milieu
Binnen de Stichting Natuur en Milieu is het initiatief ontstaan om te komen tot een project ‘duisternis als oerkwaliteit’. Hiertoe is overleg gepleegd met de provinciale milieufederaties. Er is een eerste projectplan gepresenteerd. Er wordt dit voorjaar verder gewerkt aan de uitwerking en naar geld bronnen gezocht.

Publiciteit

Ook de afgelopen maanden is er weer veel publiciteit over lichthinder in diverse media geweest. Veel van bovenstaande zaken zijn uitgebreid aan de orde geweest in vooral de regionale pers.

Verder opvallende zaken waren:
– Radio Overijssel. Een uitzending geheel gewijd aan de verlichting en duisternis in deze provincie.
– In het radiojournaal van 24 december werd het Platform aangehaald en zelfs live te beluisteren.
– Het blad Wantij van de Vereniging Zeeuwse Milieufederatie heeft het laatste nummer van 2003 geheeld gewijd aan stilte en duisternis.
– Tenslotte is in het nummer 23 januari 2004 van het Agrarisch weekblad Oogst een interview met Wim Schmidt verschenen over kasverlichting.

© 2002- Platform Lichthinder