Platform Lichthinder Nieuwsbrief 12

Geplaatst: 1 december 2006
Thema: Platform Lichthinder

Algemeen

Samenwerken Europese universiteiten
In januari is een groot Europees samenwerkingsverband gestart voor onderzoek naar de biologische klok. Het project, EUCLOCK genaamd, gaat vijf jaar duren en wordt gesubsidieerd door de Europese Gemeenschap, die voor dit onderzoek meer dan 16 miljoen Euro beschikbaar heeft gesteld. Om het mechanisme van het gelijkzetten van de circadiane klok te ontrafelen hebben 34 onderzoekers van 29 verschillende universiteiten en bedrijven uit 11 lande hun krachten gebundeld. Nederlandse deelnemers zijn de Rijksuniversiteit Groningen, het Leids Universitair Medisch Centrum, het Erasmus Medisch Centrum en Personal Health Institute Int. VOF.

EUCLOCK gebruikt geavanceerde onderzoeksmethoden op het niveau van genen en eiwitten, fysiologie en gedrag. Zo wordt bijvoorbeeld ploegendienst nagebootst in diermodellen en worden gegevens gekoppeld aan onderzoek bij de mens. De verkregen onderzoeksresultaten zijn niet alleen van groot fundamenteel belang, maar dragen ook bij aan een verbeterd menselijk welbevinden in de moderne 24-uurs samenleving.

Licht risico voor baby’s
Constante blootstelling aan kunstmatige ziekenhuisverlichting kan de biologische klok van voortijdig geboren baby’s beschadigen. Onderzoek bij muizen wijst uit dat jonge muizen die in de eerste maand van hun leven blootgesteld worden aan een constante verlichting daarna niet meer in staat zijn een goede biologische klok op te bouwen die in ritme is met de dag en nacht cyclus. Volgens de onderzoekers wordt de master biologische klok niet goed ontwikkeld. The Vanderbilt Univitersity publiceerde de resultaten in het blad Pediatric Research.

Eerder had dit instituut al aangetoond dat te vroeg geboren eerder en beter slapen en beter groeien als er een dag en nacht ritme aangehouden wordt. Muizen zijn een goed model voor te vroeg geboren baby-mensen aangezien muizen in een eerder stadium van ontwikkeling geboren worden dan baby’s in een stadium vergelijkbaar met te vroeg geboren baby’s.

Energiebezuiniging in Europa, EuP4light
Onlangs is een voorstel gepresenteerd door de Europese unie om te komen tot vermindering van de energieverbruik in Europa. Een van de voorgestelde projecten, geheten EuP4light, is energiezuinig straatverlichting en kantoorverlichting. Het doel is het ontwerp van een ecologisch ontwerp voor straatverlichting, waarbij energiereductie het belangrijkste onderdeel is. Lichthinder reductie is niet een integraal meegenomen onderdeel maar in de inspraak in het finale document wordt het nu wel ingebracht door een aantal Europese lichthinder groepen.

Ontwikkelingen in het land

Provincie Overijssel
In een anderhalf uur durende vliegtocht boven Overijssel, heeft de provincie een eerste inventarisatie gemaakt van de mate van lichtvervuiling en hinder. De provinciale vlucht was bedoeld om te kijken of en waar de lichthinder in de provincie teruggebracht kan worden. Een gedeputeerde en een aantal persmensen hebben een vliegtocht gemaakt waarbij een aantal van de grond af gemelde knelpunten bekeken zijn zoals een parkeergarage in Deventer.

‘Het is niet echt verrassend’, aldus gedeputeerde Ranter. ‘Maar duidelijk is wel dat ik maar twee of drie plekken heb gezien waar het echt donker was, bijvoorbeeld op de Sallandse Heuvelrug. En daar schrik je toch wel wat van.’

Provincie Zuid-Holland
De provincie Zuid-Holland heeft een boekje samengesteld over lichthinder, getiteld ‘Zuid-Holland ziet het licht’. De uitgave is bedoeld voor beleidsmedewerkers van gemeenten en raads- en statenleden. De provincie is mede door de glastuinbouw het meest verlichte gebied van Nederland.

Het boekje staat vol met informatie en tips over kunstlicht en geeft uitleg over de regel- en vergunninggeving, energiegebruik, veiligheid, innovatie en bestemmingsplannen. Ook zijn de standpunten en belangen van maatschappelijke partijen opgenomen die aanwezig waren tijdens een themabijeenkomst over lichthinder eerder dit jaar.

Provincie Zeeland
Donker Zeeland in een ‘verlichte’ omgeving. Zo zou u Zeeland vanuit de ruimte het beste kunnen typeren. Provinciale Staten wil duisternis als Zeeuwse waarde ook voor de toekomst behouden. Het omgevingsplan geeft hier invulling aan door ontwikkeling van een uitvoeringsprogramma ‘Licht & Duisternis’. Niet alleen, maar juist met regionale partners, dit met het uiteindelijke doel duisternis te behouden en licht met beleid te laten schijnen. Op 23 oktober 2006 is een startbijeenkomst geweest ‘Aan de slag met licht en duisternis’. Gedeputeerde Jacques Suurmond presenteerde op de startbijeenkomst onder meer de Zeeuwse lichtsituatie: verlichting, duisternis en de kwaliteit van de nacht.

Dow Benelux en Port Zélande gaven al aan dat zij aan de slag willen met licht en duisternis. Provincie Zeeland zoekt nu goede voorbeelden op het gebied van aanstraling, sportveldverlichting, wegverlichting, enzovoort. Daarnaast zal een adviseur van SenterNovem in samenwerking met de provincie actief contact leggen met overheden om deze beoogde pilotprojecten te ontwikkelen. Begin 2008 zal het volgende deelproduct van het uitvoeringsprogramma gereed zijn. U kunt dan kennisnemen van goede voorbeelden op het gebied van licht en duisternis.

Op de startbijeenkomst werd ook de hemelhelderheidskaart en de duisterniskaart gepresenteerd die Sotto le Stelle geproduceerd heeft van de situatie in heel Zeeland. De kaarten zijn te vinden samen met een aantal presentaties op de website van de provincie. Het bijbehorende rapport is te vinden op de website van Sotto le Stelle onder het kopje ‘recent’.

Utrecht
In de Dichterwijk in Utrecht heeft de afgelopen jaren een onderzoek plaatsgevonden in hoeverre een toename van de verlichting van 2 a 3 lux tot 4 a 5 lux het gevoel van veiligheid van burgers deed toenemen en ook of er feitelijk een verandering optrad in de aantal en soort criminaliteit. De resultaten:

Na de renovatie is de veiligheidsbeleving in het donker op straat iets beter geworden in de zin dat het oordeel ‘slecht’ is afgenomen. De andere oordelen zijn vrijwel gelijk gebleven. Zie tabel.

Mate van veiligheidsbeleving

Goed

Matig

Slecht

Gebied voor
53%
35%
12%
Gebied na
55%
36%
9%

De lichthinder is na de renovatie duidelijk toegenomen. Zie volgende tabel.

Mate van lichthinder

Weinig

Matig

Veel

Gebied voor
67%
22%
11%
Gebied na
63%
19%
18%

De resultaten van de objectieve registreerde criminaliteit zoals auto-inbraken, lichamelijk geweld geven een zeer onduidelijk beeld. Bijvoorbeeld is het aantal geweldmisdrijven is juist overdag sterk toegenomen terwijl het dat nachts nauwelijks gebeurde.

Eindconclusie van de onderzoekers: Het onderzoek heeft geen spectaculaire resultaten opgeleverd. De gemeente Utrecht beschouwt desondanks het onderzoek als een succes. Het is gebleken dat van een bescheiden verbetering aan de openbare verlichting weinig ‘grote’ resultaten verwacht moeten worden.

Energiezuinige lichtreclame van Gulpener

De Gulpener Bierbrouwerij komt met een nieuwe, duurzame licht-bak. De lichtbak maakt gebruik van zonne-energie, en is dus energie-zuinig. Vorige maand heeft de brouwerij in elke Nederlandse provincie een exemplaar onthuld. Goedkoop is de lichtreclame op zonne-energie niet: twee keer zo duur als bet conventionele model.

De lichtbak, mede ontwikkeld door bureau Ecaview uit Maastricht, werkt met zogeheten high power LED’s die minimaal twaalf jaar meegaan en relatief weinig energie gebruiken. Na veel experimenteren is het gelukt om met de LED’s een homogeen beeld weer te geven

Ameland
In 2004 werd een studie afgesloten naar de effecten van de verlichting van boorplatforms op trekvogels. Trekvogels worden er door afgeleid en kunnen zo hun kostbare energievoorraad uitputten door rond te cirkelen. Studente Hanneke Poot van de Universiteit van Amsterdam vond uit dat wit licht, zoals dat op de platforms gebruikt wordt, tot 80% van de vogels beinvloedde. Het beste resultaat had blauw en groen licht, waar maar 5% van de vogels op reageerde. De NAM (initiator van het onderzoek) wil het nieuwe inzicht bekend gaan maken onder collega-organisaties en wil eigen platforms aan gaan passen.

In vervolg daarop meld de Leeuwarder Courant dat de pier bij Nes op Ameland bij wijze van proef lantaarnpalen krijgt die groen licht verspreiden. Vogels blijken van groen schijnsel minder last te hebben. Vogels kunnen van gangbare straatverlichting in het nachtelijk duister lelijk in de war raken. De NAM heeft op boorplatforms al goede ervaringen op gedaan met vervanging van gele en rode lampen door groene. TNO wil nu op de Amelander veerdam kijken hoe ze daar bevallen.

Wegen in Utrecht
De Statenfractie van de VVD in de Provincie Utrecht heeft een initiatiefvoorstel “verantwoord verlichten” ingediend. Het effect van dit voorstel moet enerzijds lichthinder en lichtvervuiling tegengaan en anderzijds de verkeersveiligheid bevorderen.

In de provincie Utrecht zijn de meeste wegen verlicht. Deze verlichting is veelal gebaseerd op verouderde technieken en veroorzaakt bijvoorbeeld verstoring van de natuur. Daarnaast gaat ook veel energie zinloos verloren, doordat veel licht terecht komt op plaatsen waar dit niet nodig is. ‘Kijk maar eens naar de lichtuitstraling boven steden, industrien en kassen, dan schrik je van het effect hiervan’, aldus indiener David van den Burg. Maar ook gewone straatverlichting geeft veel vervuiling, Het licht komt maar voor een deel op de plaats terecht waar het nodig is en voor een veel groter deel op plaatsen, waar dit niet nodig is, zoals in de bermen en nog ver daar vanaf in bossen, weilanden etc.

Het voorstel omvat twee trajecten, namelijk het verantwoord verlichten van provinciale wegen en het stimuleren van kansrijke gemeentelijke projecten voor verantwoord verlichten. Zo kan in het wegdek actieve markering worden aangebracht, waardoor het verloop van de weg voor de weggebruiker beter zichtbaar wordt.

Stadskanaal
Afgelopen zomer kwam uit Stadskanaal het volgende bericht:
‘De lantaarnpalen buiten de bebouwde kom verwijderd worden omdat het ’s avonds en ’s nachts weer donker moet worden op het platteland. Het weghalen van de lichtbronnen passen tevens in het milieubeleid van de gemeente. De lantaarnpalen buiten de bebouwde kom worden verwijderd omdat het platteland volgens de gemeente ’s avond en ’s nachts donker hoort te zijn. Het gebrek aan licht past volgens Stadskanaal bij het karakter van het buitengebied. Het zijn vooral de landbouwweggetjes die in het donker worden gezet. Buurtschappen en gevaarlijke kruispunten blijven verlicht’.

Er is inderdaad begonnen met deze werkzaamheden, maar protest van de omwonendenheeft de werkzaamheden stil gezet. Toch is er wel vooruitgang geboekt. Op dit moment is de gemeente bezig met een alternatief waarbij de straatlantaarns vervangen worden door ledverlichting om niet te verlichten maar om wel orientatie te geven aan de weggebruiker. Er wordt half december een proef uitgevoerd op een lokatie. We zijn zeer benieuwd naar de resultaten en zullen het zeker volgen.

Kassen

Convenant
Er is een nieuw convenant afgesloten tussen LTO Nederland, Glaskracht en Stichting Natuur en Milieu. Dit is een verdere uitwerking van het convenant zoals het twee jaar geleden is afgesloten. In de tussentijd is er onderzoek gedaan naar de omvang van het probleem en naar de technische mogelijkheden van afschermen. Uit het onderzoek kwam naar voren dat afscherming van vooral rozen de hele nacht moeilijk is. De temperatuur lopen vooral in warmere nachten zo hoog op dat de rozen eronder leiden. Toch is er weer een akkoord gesloten met daaruit de volgende onderdelen.

Per 1 januari 2008 gelden de volgende eisen:

– Alle bedrijven die vanaf 1-1-2008 gaan belichten, installeren een minimaal 95%-scherm

– Bestaande bedrijven > 3,5 m poothoogte (van betonoplenger tot goot), die een scherm kunnen aanbrengen (dus geen stegdoppel of isolerend kasdek), en die nu reeds groeilicht toepassen, installeren een minimaal 95%-scherm

– Donkerteperiode: licht uit of 95% afscherming.

  • winterperiode (maanden november t/m maart): donkerperiode van 6 uur, tijdstip van 18.00 uur tot 24.00 uur
  • voor- en naseizoen (maanden april, september en oktober): donkerperiode van 6 uur, tijdstip van 20.00 uur tot 02.00 uur
  • Bij extreem koude nachten (kouder dan -10 °C) kunnen bedrijven die geen scherm hebben onder nader op te nemen voorwaarden (w.o. in ieder geval een meldingsplicht aan het bevoegd gezag vooraf) afwijken van de donkerteperiode.

– Periode na-nacht:

  • In de AmvB wordt vastgelegd dat indien een bovenscherm aanwezig is, in de (na-)nacht dit scherm zoveel als mogelijk wordt benut, echter dusdanig dat geen teelttechnische complicaties optreden;
  • In de AmvB wordt verwezen naar een protocol, waarin wordt vastgelegd wat ‘zoveel als mogelijk echter dusdanig dat geen teelttechnische complicaties optreden’ betekent.
  • In geval van excessieve afwijkingen van het protocol kan onder verwijzing naar dit protocol handhavend worden opgetreden;
  • in een protocol wordt opgenomen dat ‘zoveel als mogelijk wordt benut, echter dusdanig dat geen teelttechnische complicaties optreden’ betekent:
    • bij normale omstandigheden: maximaal een kier van 15% bij een 100% afschermingsdoek;
    • bij bijzondere weersomstandigheden minimaal een afschermingpercentage van 70%;
    • voor koude teelten een minimaal afschermingspercentage van 70% bij een maximale belichting van 5.000 lux.

– Bestaande bedrijven die nu belichten, maar geen scherm hebben (b.v. poothoogte a 3,5 m of een stegdoppel of isolerend kasdek) mogen na de donkerperiode belichten zonder scherm. Deze bedrijven worden uitgefaseerd.

Nieuw soort afscherming

Kema en Plant Research International werken de komende maanden aan nieuwe systemen om met folie het licht in de kas te regelen. Darmee kan in de zomer teveel licht weggefilterd worden en in de winter het teveel lichtuitstoot naar buiten reflecteren.

In theorie is het mogelijk om in de zomer, het teveel aan straling in de kas, met één druk op de knop weg te schermen. De teler zou daarmee precies die hoeveelheid en soort licht toe kunnen laten die het gewas nodig heeft. Hierdoor is het kasklimaat beter te regelen, met als gevolg meer en kwalitatief betere producten. Met de elektrische folieschermen zou in theorie ook de overtollige lichtuitstoot door assimilatiebelichting kunnen worden voorkomen, zónder negatieve invloed op de warmte- en vochthuishouding in de kas.

De bestaande materialen zijn (nog) veel te duur om in de glastuinbouw toe te passen, maar dat er nu aan gewerkt wordt of over nagedacht wordt is natuurlijk een vooruitgang.

Activiteiten

2de Nacht van Nacht op 28 oktober 2006
De Tweede Nacht van de Nacht, gehouden op zaterdag 28 oktober was een groot succes. Het evenement trok 10.000 bezoekers en er waren twee maal zo veel activiteiten als vorig jaar. In 45 gemeenten werden de lichten gedoofd van meer dan 100 kerken, torens en andere gebouwen. Bedrijven, musea en sluizencomplexen door heel Nederland gaven gehoor aan de oproep om de lichten te doven. De eerste gemeenten kondigden in het kader van de Nacht aan om permanent verlichting te doven.

Een greep uit de vele activiteiten:
– Op Texel wordt een NachtWadWandeling georganiseerd
– In Den Haag opent Sea Life eenmalig haar deuren om de haaien en zeeschildpadden in het donker te bestuderen.
– In Burghsluis (Zeeland) wordt gedineerd onder de sterrenhemel op het schip de Onrust in de Oosterschelde
– In de Biesbosch wordt een donkere vaartocht georganiseerd
– In de Grevenbicht (Limburg) organiseert het IVN een GPS Nachtwandeling, op zoek naar vleermuizen, marters, vossen en uilen
– In Doorwerth gidsen vertellers het publiek door kasteel Doorwerth
– In Almere in de Kemphaan vindt de activiteit Koeien Kijken in het Donker plaats en wordt een kaarslichtconcert gegeven
– In Drouwen (Drenthe) kan het publiek eenmalig in het donker de boomtoppen beklimmen van het Boomkroonpad. Bekende Drentenaren dragen poëzie voor.
– Het Groninger Landschap organiseert een vaartocht in het donker over het Zuidlaardermeer
– In Dokkum op de dijk leest auteur Speerstra een passage voor uit zijn boek De Oerpolder. Daarna zijn in de nacht de klanken van een Ierse doedelzak te horen

In het kader van de Nacht van de Nacht is ook een brief aan de Nederlandse gemeenten geschreven om efficiënter de openbare verlichting uit te voeren. Onder de oproep om in 5 jaar 1 miljoen lantaarnpalen te verwijderen of te dimmen.

Veel gemeenten hebben gereageerd . Deelnemende gemeenten die lichten doofden; Almelo, Amsterdam, Assen, Baflo, Bloemendaal, Buren, Castricum, Coevorden, Cranendonck, Culemborg, Deventer, Den Haag, Doetinchem, Duiven, Etten-Leur, Goes, Gouda, Groningen, Heiloo, Heumen, Hengelo, Hoogeveen, Krimpen a.d. IJssel, Marum, Meppel, Middelburg, Midden-Drenthe, Naarden, Nederrijn, Noord-Beveland, Noorder-Koggeland, Noordenveld, Oude IJsselstreek, Scheemda, Stadskanaal, Terneuzen, Veere, Vlaardingen, Wageningen, Waterland, Winsum, Winterswijk.

Als laatste onderdeel is ook een prijsvraag uitgeschreven: ‘Lelijkst verlichte plek van Nederland’. De zoektocht naar de ‘Lelijkst verlichte plek van Nederland’ heeft een 75 tal inzendingen opgeleverd en de winnaar wordt op 21 december bekendgemaakt.

Nachtsymposium Stichting Onderzoek Licht & gezondheid
In de nacht van donderdag 15 februari op vrijdag 16 februari 2007, organiseert de Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG een uniek symposium voor iedereen die op welke wijze ook bij het werken tijdens de nacht betrokken is. Het symposium vindt plaats in en om het Auditorium van de Technische Universiteit Eindhoven.

© 2002- Platform Lichthinder