Platform Lichthinder Nieuwsbrief 16

Geplaatst: 1 oktober 2009
Thema: Platform Lichthinder

Algemeen

Fietsen met je eigen wegmarkering?

In Amerika waar zelden aparte fietspaden zijn kwam het idee om met lasers je eigen wegmarkering mee te nemen. Met een apparaatje dat aan de fiets bevestigd is, worden twee lijnen op een meter rechts en links van de fietser van vier meter lang op de weg, geprojecteerd, waarmee je een afgebakend stuk weg krijgt. Op deze manier creëer je visueel een ruimte waar anderen en met name auto’s niet zo snel zullen binnengaan. Het lijkt ons een prachtig idee dat een welkome aanvulling is op de achterlichtjes.

Meer informatie: lightlanebike.com

Lasers en vliegtuigen

Verkeersvliegers op en boven Schiphol worden de laatste paar weken steeds vaker lastiggevallen door vandalen die hen vanaf de grond beschijnen met laserstralen. Het gaat om zeker enkele tientallen meldingen die binnengekomen zijn bij de Marechaussee, de politie Kennemerland, de Luchtverkeersleiding Nederland en de Vereniging van Nederlandse Verkeersvliegers (VNV).

Het beschijnen van de cockpit van een vliegtuig kan de piloot tijdelijk verblinden en dus mogelijk een ongeluk veroorzaken. Tot nu toe hebben de beschijningen echter nog niet tot concrete ongevallen geleid. Dit zelfde verschijnsel speelt ook sterk in Engeland waar al geluiden opgaan om lasers integraal te verbieden.

Nacht van de Nacht

De vijfde Nacht van de Nacht komt er weer aan en van alle kanten horen we over activiteiten. Deze keer is het op 24 oktober – de dag dat de zomertijd overgaat in wintertijd. Kijk op de website naar activiteiten in je buurt: laathetdonkerdonker.nl.

Beleid in Nederland

Provinciaal Omgevingsplan 2009-2013 Groningen

In het onlangs vastgestelde Provinciaal Omgevingsplan van de provincie Groningen, staan stilte en duisternis op bijna elke pagina. Stilte en duisternis worden als kernkwaliteiten van het Groningse landschap beschouwd.

Op bladzijde 91 staat bijvoorbeeld het volgende: We beschouwen duisternis en stilte als belangrijke kernkarakteristieken van onze provincie. Lichtuitstoot en lawaai verstoren het dagnachtritme, de oriëntatie en de rust van dieren en tasten de belevingswaarde van duisternis en stilte voor de mens aan. We willen deze kernkarakteristieken daarom overal beschermen en bevorderen, maar vooral in gebieden met hoge natuur- en landschappelijke waarden, zoals de EHS, de Natura 000-gebieden, de nationale landschappen en de weidevogelgebieden, maar ook in de trekroutes van vogels en vleermuizen.

In de nota worden maatregelen genomen om de lichthinder en het energiegebruik door de openbare verlichting langs provinciale wegen te verminderen, rekening houdend met aspecten als sociale- en verkeersveiligheid. Dit wordt uitgevoerd samen met de gemeenten en er staan geen concrete uitwerking hiervoor in de nota.

Voor ligboxenstallen wordt dat wel gedaan. Er wordt in de komende jaren een sterke toename van nieuwe ligboxenstallen verwacht. Vandaar het volgende artikel, 4.21: Een bestemmingsplan voorziet niet in een nieuwe ligboxenstal waarbinnen de lichtsterkte meer dan 150 lux bedraagt, tenzij de stal tussen. 0 00 uur en 6 00 uur is voorzien van voorzieningen die de lichtuitstraling tenminste met 90% reduceren.

Ontwikkelingsplan van de Waddenzee

In mei 2009 is het Beheer- en Ontwikkelingsplan Waddengebied vastgesteld. Hier wordt duisternis als een belangrijke waarde beschouwd.

In artikel 3.4.2 onder het kopje ‘Landschap en cultuur, kern van de analyses’ staat: Het landschap in het Waddengebied is binnen Nederland uniek qua schaal, aard en weidsheid. Stilte en duisternis zijn ongrijpbare waarden, waarden die wel zichtbaar, hoorbaar (of juist niet) en beleefbaar zijn, maar niet gemakkelijk uit te drukken. Ze zijn in het Waddengebied nog aanwezig en grootser dan op vele plaatsen elders. Ze horen bij het uitgestrekte Waddengebied dat merendeels één en dezelfde ononderbroken horizon heeft. Het zijn waarden die ons als mens nietig maken. Cultuurhistorische elementen en structuren bieden samen zicht op een eeuwenoud proces, op het samenspel van mens en natuur in het cultuurlandschap. Dat samenspel vormt een essentieel onderdeel van de identiteit van het Waddengebied. Terpen en dijken horen evengoed bij de identiteit als zandplaten en stuivende duinen.

In. de afspraken staat o.a. het volgende:
1. Opstellen plan van aanpak voor vervangen bestaande, vervuilende verlichting met innovatieve verlichtingstechnieken.
2. Inventariseren beschermingsmaatregelen ter behoud en bevordering stilte en duisternis.

Dit zijn afspraken tussen diverse partijen die begin volgende decennium gestalte moeten krijgen.

Interprovinciaal project duisternis

De provincies hebben in de vorm van een Prisma project de koppen bij elkaar gestoken en willen samen beleid gaan ontwikkeling op het thema duisternisbescherming.

Het project bestaat uit twee delen. In het eerste deel wordt met vertegenwoordigers een raamwerk voor beleid en uitvoering ontwikkeld. Themagroepen gaan concrete bouwstenen c.q. tools ontwikkelen, op basis waarvan de provincies hun regiospecifieke aanpak kunnen baseren. Concreet gaat het daarbij om voorbeelden hoe lichtvervuiling en bescherming van duisternis opgenomen kunnen worden in provinciale plannen en vergunningen op het gebied van milieu, natuur en ruimtelijke ordening. Inmiddels zijn hiervoor vijf themagroepen met deelnemers uit verschillende provincies van start gegaan (Ruimtelijke ordening, Milieu, Openbare Verlichting, Natura 2000, Wet Milieubeheer). De resultaten komen eind 2009 beschikbaar.

In het tweede projectdeel gaat gewerkt worden aan de ontwikkeling van ondersteunend instrumentarium om effecten van maatregelen mee te beoordelen, net zoals nu al voor de thema’s geluid en lucht beschikbaar is. Dit deel zal in nauwe samenwerking met het ministerie VROM en RIVM worden opgepakt.

Opmaat voor het project vormt het inventarisatierapport ‘Licht op duisternis’. Het rapport biedt inzicht in hoe en vanuit welke thema’s provincies met het onderwerp lichtvervuiling en duisternis bezig zijn, welke vragen er bij uitvoerders en beleidsmakers leven en welke informatietools zij in de uitvoering missen.

Vragen over of suggesties met betrekking tot het project kunnen worden doorgegeven aan Leo Heijdra van de provincie Zuid-Holland. Hij is samen met Henk Willems van de provincie Gelderland projecttrekker. Bij hem is ook het projectplan en het inventarisatierapport opvraagbaar. Informatie: Leo Heijdra, 070-4416048 / lpm.heijdra@pzh.nl.

Nieuw onderzoek naar effecten van kleur op natuur

Een consortium van een aantal organisaties en bedrijven vooral geleid vanuit de Universiteit van Wageningen, hebben het initiatief genomen om een onderzoek te starten rond kleur en natuur. Welke kleur licht is negatief voor welk dier- of plantsoort.

Er is al een eerste literatuurstudie uitgevoerd waar in een matrix met op de ene as de kleur en op de ander as de dier- en plantsoorten, de ontbrekende kennis helder gemaakt wordt. Op grond daarvan wordt er op dit moment een aanvraag ingediend. De eerste gedachten gaan uit naar effecten op soorten als grote nachtvlinders, amfibieën en vleermuizen.

Skybeamer Beilen aan banden

Een skybeamer bij een discotheek in Beilen is sterk beperkt. De gemeente heeft in het kader van het Activiteitenbesluit van de wet Milieubeheer maatwerkvoorschriften opgesteld ter voorkoming van lichthinder.

De regels houden in:
– Skybeamers mogen in werking zijn op de volgende tijden: zaterdagavond van 23 uur tot zondag ochtend 1 uur.
– De skybeamer mag maximaal een hoek van 45 graden met de loodlijn maken, ter voorkoming van directe straling in woon- slaapkamers en verkeershinder.
– De skybeamers mogen niet gelijktijdig gebruikt worden.

In het Activiteitenbesluit is het centrale principe dat degene die een inrichting beheert een zorgplicht naar het milieu heeft. Zoals we in het vorige nieuwsbrief al aangegeven hebben zijn de volgende onderdelen die met licht te maken hebben, opgenomen, waar de gemeente Beilen zich op beroept:
h. het voorkomen dan wel voor zover dat niet mogelijk is het tot een aanvaardbaar niveau beperken van lichthinder;
q. het beschermen van de duisternis en het donkere landschap in door het bevoegd gezag aangewezen gebieden.

Beleidsplan licht en duisternis in Schouwen-Duiveland

De gemeente Schouwen-Duiveland is, vermoeden wij, de eerste Nederlandse gemeente waar in het milieubeleidsplan een nota over duisternis is vastgesteld. Schouwen-Duiveland met als hoofdstad Zierikzee is een donker deel van de provincie Zeeland.

In de module licht en duisternis, wordt de situatie van de verlichting in de gemeente vastgesteld, en wordt de toekomstige situatie geschetst waarbij de nadruk gelegd wordt op niet verlichten en slim verlichten. De hele nota is te downloaden op: schouwen-duiveland.nl/content.jsp?objectid=21436

Lichthinder in Nederland

Het afgelopen jaar staat lichthinder vooral in de openbare verlichting sterk in de belangstelling. Ook Led-lampen dringen door en hier en daar is al sprake dat de proeffase voorbij is.

Koplopergemeenten en energiereductie

Energiereductie en lichthinder gaan hand in hand in de Koploperaanpak via Senter Novem. Als vervolg op het werk van de Taskforce is voor de openbare verlichting het concept van koplopergemeente bedacht. Een aantal gemeenten neemt het voortouw en anderen volgen. Op de website van Senter Novem is dit goed te vinden. Ook is van bijna alle gemeenten in Nederland te zien hoe de stand van zaken is betreffende energiereductie.

Ook heeft SenterNoven in het kader van duurzaam inkopen de openbare verlichting op de korrel genomen. Vanaf 2010 is het de bedoeling dat de overheden duurzaam gaan inkopen en dan moeten nieuwe installaties voldoen aan energielabel D.

Een van de belangrijke mogelijkheden is dimmen en als meest bijzondere dynamisch dimmen. Dynamische verlichting helpt bij het terugdringen van energieverbruik, CO2-emissie en lichtvervuiling. De NSVV heeft hier onlangs een brochure met aanbevelingen over uitgegeven: ‘Dynamische verlichting’.

Led-verlichting en groen licht

Led-verlichting rukt steeds verder op. Maar veel mensen vinden de lichtbron te fel en de kleur te blauw. Het blauwe licht zorgt ervoor dat insecten eerder naar dit soort lampen toegetrokken worden.

Ook is het blauwe deel van het lichtspectrum bij uitstek het deel waarbij de melatonine-productie beïnvloed wordt en daarmee de gezondheid van mensen. Nu is Nederland al jaren gewend om de slaapkamer met gordijnen te verduisteren tegen overmatige verlichting, maar toch zal dit blauwige licht gedeeltelijk de slaapkamer binnenstralen en de gezondheid beïnvloeden. Gelukkig is er een ontwikkeling gaande waarbij de gebruikelijk warmwitte tint licht gebruikt wordt, met dus een kleiner blauw aandeel.

Platform Lichthinder is niet gelukkig met groen led-licht-projecten waarbij gesuggereerd wordt dat het onschadelijk is voor de natuur. Groen klinkt eco-vriendelijk maar dat hoeft helemaal niet. Afgezien van het positief effect op de oriëntatie van trekvogels bij slecht weer is nergens aangetoond dat groen licht ecologischer is en de verwachting is juist dat groen licht insecten meer zal aantrekken. Ook als het groene licht met blauwe en rode leds geproduceerd wordt, zal het blauwe deel de insecten aantrekken.

Groen licht om energie te besparen en lichthinder te verminderen zijn natuurlijk uitstekend. Het idee heerst dat we bij groen licht met een lager lichtniveau toe kunnen dan gebruikelijk omdat onze ogen bij duisternis gevoeliger zijn voor groen licht. We moeten er echter voor waken dat onder het mom van energiereductie en ecovriendelijkheid extra licht geplaatst wordt. Led-verlichting kost nog steeds energie en plaatsing ervan beïnvloedt vele processen. Een voorbeeld is het project bij de Drunense duinen, een groot natuurterrein in Noord-Brabant, waar alle fietspaden in het buitengebied met groen led-licht uitgerust gaan worden.

RIVM rapport

Er is een RIVM rapport verschenen over led-verlichting waarbij die vergeleken wordt met conventionele verlichting in verschillende situaties zoals woonstraat, fietspad en dergelijke.

De centrale vraag was wat de milieubelasting is van beide lichtsystemen. Hierbij werd de totale belasting meegerekend gedurende een totale levensduur van 30 jaar. De belangrijkste conclusie is dat led-verlichting ten opzichte van kwiklampen minder milieubelasting met zich mee brengt en wat meer ten opzichte van de natriumlampen. 90% van de belasting komt van het energieverbruik en als led-lampen in de toekomst nog efficiënter worden zal de milieubelasting dus verder afnemen.

Het rapport heeft een uitgebreid verhaal over mesopisch zicht getriggerd door de komst van de groene led verlichting. Hier is het rapport kritisch over, waarbij de kleurweergave, de overgangen van geel naar groen licht en het feit dat vooral het perifeer waarnemen verbetert, worden genoemd.

Het rapport ‘Leds of conventionele openbare verlichting?’ is te downloaden van de RIVM site.

Led-lampen in kassen

Ook in de kassen neemt het gebruik van led-verlichting toe. Er is al een grote kas volledig uitgerust met led-verlichting, terwijl er in bijna alle kasgebieden in Nederland proefstukjes zijn waar led-lampen uitgeprobeerd worden. De universiteit van Wageningen is al jaren bezig om uit te zoeken welke kleur licht bij welke plantsoort van belang is. Daarbij speelt ook nog de complexe materie dat planten in verschillende stadia van de ontwikkeling verschillend soort licht nodig hebben.

Led-lampen zijn daarvoor geschikt omdat ze relatief smalbandig is. Het is complex onderzoek waarbij maatwerk vereist is. Naast de tijd waarop licht toegediend wordt in de ontwikkeling van een plant speelt ook een rol waar precies dit licht vandaan komt. Zitten in een conventionele kas de lampen een aantal meters boven de gewassen, kan dit met led-licht veel lager of zelfs tussen de bladeren zitten, aangezien led-lampen geen warmtestraling uitzenden (ze produceren wel warmte, die aan de achterkant wel afgevoerd moet worden).

Een bijkomend voordeel wat betreft lichthinder is dat het breedbandig gele licht verdwijnt en dat er smalbandig licht voor in de plaats komt waarbij rood licht dominant is. Menselijk ogen zijn relatief ongevoelig voor rood licht en als daarbij ook nog een verlichting bron meer tussen de planten komt te hangen zal er relatief veel minder licht een kas uitstralen. Voordat dat zover is zal er nog veel onderzoek nodig zijn.

Internationaal

Een Unesco Heritage in the sky?

De Unesco heeft onlangs 890 culturele en natuurlijke locaties aangewezen als World Heritage. De Waddenzee en Schokland en omgeving zijn daarvan bekend in Nederland. De nachtelijke hemel valt er echter nergens onder. Een aantal locaties in de wereld zijn druk bezig om van hun nachtelijk uitspansel een eigen ‘star light reserve’ te maken of het te laten erkennen door de UN als World Heritage.

In Nieuw-Zeeland is het stadje Tekapo zoveel licht aan het uitbannen om ’s nachts aantrekkelijk te worden. Er zijn meer landen met ditzelfde bezig zoals La Palma, Hawaii, Paaseiland en de Galapagos Eilanden. Anna Sidorenko-Dulom, UNESCO coördinator sterrenkunde en World Heritage, noemt een nachtelijk hemel park, een interessant voorstel maar de huidige richtlijnen staan niet toe dat de hemel boven een locatie op de lijst komt.

Ook zonder een World Heritage te worden zijn er vele mogelijkheden om op een bijzondere wijze aandacht te schenken aan je nachten. Een tweetal gebieden in Schotland zijn uitgeroepen tot ‘sky discovery site’. Welke Nederlandse gemeente neemt het voortouw?
Vogels

Elk jaar vliegen vogels tegen torens die verlicht moeten worden om te zorgen dat ook vliegtuigen er niet tegen opvliegen. Bepalen welk soort verlichting de minste dode vogels oplevert was het doel van een onderzoek in Amerika.

Daarvoor werden gedurende twee jaar op een 40-tal nachten in een aantal jaren torens uitgerust met zowel witte als gekleurde, en zowel vaste als flikkerende, verlichting. De torens waren tussen de 100 en 400 meter hoog. De flikkerende lichten werden ook zowel snel (als een stroboscoop flikkerend) als langzaam flikkerend uitgevoerd.

Het bleek dat onafhankelijk van de kleur (wit, geel of rood maakte weinig verschil) het flikkerende licht de minste aantal dodelijk slachtoffers eiste.

De door de ICAO standaard verlichting (vaste rode verlichting als contour, aangevuld met rode flikkerende verlichting op het bovenste punt) gaf relatief veel dode vogels (130 dode vogels per seizoen per mast). Door de vaste lichten te verwijderen werd 50 tot 71 % reductie bereikt.

In het kader van vermijden van dode vogels die tegen objecten aanvliegen is ook in Amerika een windmolenpark uitgerust met radar. Het park staat in een regio waar veel trekvogels vliegen. Op de radar is vanaf een afstand van 4 mijl te zien of er trekvogels in de buurt zijn. De radar analyseert aantal en route en krijgt ook informatie over het weer. Alleen bij slecht weer trekken de vogels zo laag dat ze eventueel in de buurt van de molens komen en als er gevaar dreigt wordt het park automatisch gedurende die tijd stilgelegd. Het windmolenpark is het 202 mega watt grote park Penascal in Texas, USA.

En programma dat in veel Amerikaanse steden loopt is het vermijden dat vogels tegen wolkenkrabbers opvliegen. In Minnesota is nu de wet opgenomen dat door de overheid gebruikte en of verhuurde wolkenkrabbers na middernacht hun verlichting uit moeten schakelen. In de zogenaamde ‘lights out’ wet is dit geregeld dat voor de periodes dat de vogels trekken. Zie: mn.audubon.org/birds-science-education/project-birdsafe/lights-out-program

Licht en Gezondheid

Schadevergoeding voor verpleegsters met borstkanker

Het Bureau Beroepsziekten van de FNV roept leden met borstkanker op zich te melden als zij tien jaar of langer nachtarbeid hebben verricht. De FNV doet dit op basis van ontwikkelingen in Denemarken, waar sinds 2007 borstkanker als ‘mogelijke beroepsziekte’ geldt bij nachtwerk over een periode van tenminste vijftien jaar.

Een chronische verstoring van het dag- en nachtritme kan volgens onderzoekers invloed hebben op de productie van melatonine, een hormoon dat betrokken is bij het slaappatroon. Een verstoorde melatonine productie wordt in verband gebracht met borstkanker. Jan Warning, directeur van Bureau Beroepsziekten FNV, wil dat er richtlijnen komen voor de planning van nachtdiensten. Hij meent dat werknemers niet te veel jaren achtereen nachtdiensten moeten draaien.

Terwijl verschillende internationale onderzoeken spreken over een ‘mogelijk verband’ tussen langdurig nachtwerk en borstkanker, hebben de Deense autoriteiten verder onderzoek niet willen afwachten. Al sinds het najaar van 2007 wordt borstkanker daar als ‘mogelijke beroepsziekte’ aangemerkt.

Dokters USA tegen lichthinder

Het congres van de Amerikaanse medische organisatie (AMA) heeft in haar laatste congres een resolutie aangenomen waarin lichthinder werd aangemerkt als een gezondheidsrisico. De derde resolutie in dat verband luidde: That our AMA support that all future streetlights will be of a fully shielded design or similar non-glare design to improve the safety of our roadways for all, but especially vision impaired and older drivers.

Openbare verlichting alleen op verzoek?

In Duitsland is een stad, Dorentrup, waar de verlichting na middernacht uit gaat en alleen ontstoken wordt als een burger er naar vraagt. Dat kan iedereen doen door een nummer te bellen. Een paar seconden later gaat de verlichting van een bepaalde route in de woonomgeving van deze persoon aan en brandt een bepaalde tijd. De burger betaalt alleen de telefoonkosten.

Bij een proef van een jaar bleek maximaal elke route 2 maal per nacht ontstoken te worden wat een enorme reductie in energie en licht betekende. Deze eerste proef was zo succesvol dat het uitgebreid wordt naar de hele stad (6000 inwoners).

Zie het filmpje op: dial4light.de/dial4light/d4lDefault.do

Platform Lichthinder

Van stichting naar vereniging

Platform Lichthinder is als stichting acht jaar geleden opgericht. Een stichting kent een bestuur en heeft geen verdere leden. Dit keurslijf ging de laatste jaren wat knellen en we willen het werk van het platform wat versterken door een sterkere relatie op te bouwen met de mensen in het land die ons werk een warm hart toedragen.

Er is daarvoor de Vereniging Platform Lichthinder opgericht. Deze vereniging heeft een bestuur, maar daarnaast ook leden en ledenvergaderingen. Het is de bedoeling dat er de komende tijd veel mensen en organisaties lid worden van de vereniging. Binnenkort meer!

© 2002- Platform Lichthinder