Platform Lichthinder Nieuwsbrief 15

Geplaatst: 1 januari 2009
Thema: Platform Lichthinder

Algemeen

National Geographic
Het hoofdartikel van zowel de internationale als de Nederlandse uitgave november nummer van National Geographic was gewijd aan lichthinder. De laatste zinnen uit het artikel:

“Uiteindelijk wordt de mens door lichtvervuiling net zo verlamd als de kikker in de vijver naast een fel verlichte snelweg. De lichtgloed die we zelf hebben geschapen, heeft ons afgesneden van ons evolutionair en cultureel erfgoed: het licht van de sterren en het ritme van dag en nacht. Lichtvervuiling heeft ons letterlijk het Zicht op onze plaats in het heelal benomen. Onze nietigheid die zo duidelijk is te ervaren onder een donkere, door de Melkweg doorsneden nachtelijke hemel, zijn we daardoor vergeten.”

Beleid in Nederland

Activiteitenbesluit
Dit jaar is het Activiteiten Besluit van kracht geworden. Dit besluit vervangt 14 AMVB’s in de Wet Milieubeheer. We berichten daar vorig jaar al over. Het centrale principe is dat degene die een inrichting beheert een zorgplicht naar het milieu heeft. Onder de zorgplicht wordt een groot aantal zaken verstaan waarvan twee met licht te maken hebben:

h. het voorkomen dan wel voor zover dat niet mogelijk is het tot een aanvaardbaar niveau beperken van lichthinder;
q. het beschermen van de duisternis en het donkere landschap in door het bevoegd gezag aangewezen gebieden.

Deze laatste toevoeging is nieuw in Nederland en geeft lagere overheden mogelijkheden om gebieden aan te wijzen waar het nachtelijk landschap beschermd kan worden.

Aanpassing besluit glastuinbouw
Het besluit glastuinbouw is aangepast. De essentie is dat nieuwe kassen 95% doek moeten installeren en minimaal gedurende 6 uur moeten gebruiken. Dat was 85% en 4 uur. Ook is nu geregeld dat een maximum in de kas zal gelden van 15.000 lux. Dit zijn belangrijke verbeteringen. De eerste artikelen:

1.5.1 Een permanente opstand van glas of kunststof of een gedeelte daarvan waarin na 1 januari 2009 voor het eerst assimilatiebelichting wordt toegepast, is aan de bovenzijde voorzien van een lichtscherminstallatie, waarmee ten minste 95% van de lichtuitstraling kan worden gereduceerd.

1.5.2 Een permanente opstand van glas of kunststof of een gedeelte daarvan die is opgericht voor 1 januari 2009 en waarin reeds voor dat tijdstip assimilatiebelichting werd toegepast, is met ingang van 1 januari 2010 aan de bovenzijde voorzien van een lichtscherminstallatie, waarmee ten minste 95% van de lichtuitstraling kan worden gereduceerd.

1.5.3 In een permanente opstand van glas of kunststof of een gedeelte daarvan als bedoeld in de voorschriften 1.5.1 en 1.5.2 is:

a. van 1 november tot 1 april van 18.00 tot 24.00 uur en van 1 april tot 1 mei en van 1 september tot 1 november van 20.00 tot 02.00 uur de toepassing van assimilatiebelichting niet toegestaan, tenzij de bovenzijde van de permanente opstand van glas of kunststof waarin assimilatiebelichting wordt toegepast op en zodanige wijze is afgeschermd dat de lichtuitstraling met ten minste 95% wordt gereduceerd, en

b. van 1 november tot 1 april vanaf 24.00 uur tot het tijdstip van zonsopgang en van 1 april tot 1 mei en van 1 september tot 1 november van 02.00 uur tot het tijdstip van zonsopgang de toepassing van assimilatiebelichting niet toegestaan, tenzij de bovenzijde van de permanente opstand van glas of kunststof waarin assimilatiebelichting wordt toegepast op een zodanige wijze is afgeschermd dat de kierbreedte ten hoogste 25% van de oppervlakte van de lichtscherminstallatie bedraagt.

Het totale besluit is ingewikkeld met tal van uitzonderingen. Echter we denken dat de kleinere kassen die in de uitzonderingen vrijgesteld worden, toch langzamerhand zullen verdwijnen.

Taskforce Verlichting presenteert rapport
De Taskforce verlichting heeft haar eindrapport aangeboden aan minister Jacqueline Cramer van Ruimte en Milieu. Samen met marktpartijen, gemeenten en provincies zal Cramer de voorstellen uitvoeren. ‘Het rapport van de Taskforce bevestigt dat energiebesparing bij verlichting loont en niet te verwaarlozen is’, aldus de minister.

De Taskforce verlichting is in december 2007 ingesteld met als opdracht voorstellen en ideeën te formuleren waarmee energiezuinige verlichting in Nederland gemeengoed kan worden. De aanbevelingen richten zich op huishoudelijke verlichting, utiliteitsbouw en op openbare verlichting.

Voor de openbare verlichting is het advies tot afspraken te komen met provincies en gemeenten. Voor het bestrijden van lichtvervuiling in Nederland is van belang dat de relatie tussen energiebesparing en duisternisbeleid een aantal keren nadrukkelijk in het rapport vermeld staat. Platform Lichthinder heeft de Taskforce daartoe ook opgeroepen. Bekijk onze aanbeveling hier.

Het begin van de laatste aanbeveling voor het openbare verlichtingsdeel luidt:

Actie OV 11: Donkerte beleid opzetten
De minister van Vrom wordt geadviseerd een actief donkertebeleid op te zetten voor de openbare ruimte, inclusief openbare verlichting, in samenspraak met het ministerie van LNV. Dit beleid heeft als doel overbodig licht tegen te gaan door duisternis als (schaars) maatschappelijk goed te erkennen. De Taskforce adviseert de minster van VROM om de benodigde middelen voor dit beleid vrij te maken.

De voorstellen van de Taskforce worden de komende tijd uitgewerkt in concrete maatregelen, uitvoeringsadviezen in Europees verband en afspraken met de verschillende partijen, zoals verlichtingsproducenten, detailhandel en andere overheden. Voor het zomerreces ligt er een uitvoeringsprogramma.
Download het eindrapport van de Taskforce “Groen licht voor energiebesparing”

25 oktober: Vierde Nacht van de Nacht
Tijdens de Nacht van de Nacht op 25 oktober 2008 trokken ruim vijftienduizend mensen er in het donker op uit. Er waren zo’n 250 ‘duistere’ evenementen in alle provincies.

Ook doofden 120 gemeenten en tientallen bedrijven samen duizenden lampen. De Dom, Euromast en alle vestigingen van IKEA stonden in het donker, samen met honderden kantoren, kerken, bruggen, torens en monumenten. De Provinciale Milieufederaties en Stichting Natuur en Milieu zijn blij met de enorme en nog steeds groeiende aandacht voor dit eerbetoon aan de schoonheid van de donkere nacht.

Nederlanders willen een donkerdere nacht
Stichting Natuur en Milieu heeft ook dit jaar weer een onderzoek laten uitvoeren naar een aspect van licht en duisternis. Het onderzoek leverde op dat driekwart van de Nederlanders een donkerdere nacht wil.

Ruim drie kwart van de Nederlanders wil dat de nacht donkerder wordt, zolang de veiligheid maar niet in het geding is. Teveel licht in de nacht leidt volgens 82% van de mensen tot energieverspilling en is volgens bijna 75% een bedreiging voor nachtdieren. De Stichting Natuur en Milieu en De Provinciale Milieufederaties roepen bedrijven op om snel maatregelen te nemen tegen onnodige verlichting na 23:00 uur. Dat is goed tegen lichtvervuiling en spaart energie.

De Nederlander stoort zich vooral aan verlichting van bedrijven. Reclameverlichting, binnenverlichting van kantoren, verlichting van kassen en laserlichten van discotheken zijn mensen een doorn in het oog. Respectievelijk 82% (reclameverlichting), 78% (binnenverlichting van kantoren), 75% (beter afschermen van kassen) en 62% (laserlichten) van de mensen wil na 23:00 uur deze lichten uit of beter afschermen (kassen). Ruim de helft van de mensen wil dat bedrijven maatregelen nemen.

Het zien van een volle sterrenhemel is luxe geworden. Bijna de helft van de ondervraagden (43%) kan in de eigen woonomgeving bij een onbewolkte hemel bijna geen sterren zien. Dit terwijl 85% van de mensen aangeeft juist graag naar een sterrenhemel te willen kijken. Slechts 11% van de stedelingen kan een volle sterrenhemel zien. Om van de sterrenhemel te kunnen genieten moet je op vakantie. In het buitenland heb je de meeste kans: bijna de helft van de mensen ziet daar een hemel vol sterren.

Lichthinder in Nederland

Het afgelopen jaar wordt vooral gekenmerkt door een enorm arsenaal aan initiatieven van gemeenten om de openbare verlichting te verbeteren op het gebied van lichthinder en energie. Er zijn een aantal initiatieven om effectief minder licht te produceren, experimenten om verlichting minder vervuilend te laten zijn door het gebruik van groen licht en door led lampen toe te passen. We proberen een kort overzicht te geven:

Minder licht, anders verlichten
Drenthe is zoals we vorig jaar al aankondigden druk bezig met het reduceren van haar openbare verlichting. De bedoeling is dat op termijn 30% van de verlichting verdwijnt. Als voorwerk is er dit jaar een onderzoek uitgevoerd over sociale veiligheid en verlichting. Welke rol speelt verlichting in het veiligheidsgevoel? De resultaten zijn gepubliceerd op een bijeenkomst in november in Spier.

60% van de ondervraagden juicht het initiatief toe, waarbij meer dan de helft van de mensen zich veilig of zeer veilig voelt en 19% onveilig. 17% geeft aan dat licht daarbij een de belangrijkste factor is terwijl 27% meldt dat dit de onbelangrijkste factor is. De meest belangrijke maar ook de minst belangrijke wordt het bekend zijn met de omgeving genoemd.

Er zijn duidelijk grote verschillen tussen mensen, maar licht speelt daarbij niet de hoofdrol; dat kun je uit de resultaten halen. In de discussie achteraf was het merendeel van aanwezigen overtuigd dat er minder verlichting vooral in het buitengebied mogelijk is. De provincie zal binnenkort knopen doorhakken over waar en hoe de verlichting precies verdwijnen zal.

In Heerenveen zijn al een aantal jaren belangrijke initiatieven om samen met de burgers te komen tot een betere, op de locale wensen afgestemde, openbare verlichting. Daarbij wordt dus niet naar de in Nederland geldende normen gekeken maar direct gevraagd aan de burgers wat ze goede verlichting vinden en waar die moet staan.

Een voorbeeld is het dorp Katlijk waar nu nieuwe straatlantaarns geplaatst zijn, die aan geen enkele norm voldoen, maar wel door de dorpsraad als zeer positief bestempeld zijn.

Tussen Ermelo en Harderwijk wordt de nieuwe verbindingsweg niet met conventionele verlichting uitgerust maar met solar leds. Deze leds worden in de weg geplaatst, waar door ze de weg niet verlichten maar alleen oriëntatie geven. Ook zijn dus geen kabels nodig en de aanleg is dan ook een stuk goedkoper.

Terwijl andere nieuwe wegen in dit gebied van Harderwijk tot Amersfoort met veel licht uitgevoerd worden, zoals te zien is als je over de A28 rijdt, wordt deze weg dus niet verlicht.
Groen licht

In diverse locaties worden experimenten met verschillende vormen van groen licht door diverse partijen uitgevoerd. Het idee is tweeledig: de natuur zou er minder last van hebben, terwijl ons aan het donker aangepaste ogen beter groen dan geel licht waarnemen zodat er minder licht nodig is.

Over beide argumenten valt veel te zeggen en het laatste woord is hierover nog zeker niet gezegd. Het groene licht zou juist voor insecten negatiever zijn terwijl de openbare verlichting helemaal niet functioneert in het zogenaamd scotopische zicht en we juist een hoger lichtniveau nodig hebben om kleur te zien. Denk aan alle druk om meer wit licht in de woonwijken te installeren.

Wadden over op groen straatlicht
Noordelijke eilanden en kustgemeenten overwegen massaal de invoering van groene buitenverlichting om trekvogels te sparen. Dat volgt op een geslaagde proef met groen licht op een boorplatform benoorden Ameland, waaruit is gebleken dat het ‘kompas’ van trekvogels veel minder wordt verstoord als roodcomponenten ontbreken.

Uit tellingen in opdracht van de Nederlandse Aardoliemaatschappij (NAM) bleek het groenverlichte platform LN 15 tussen 50 en 90 procent minder vogels aan te trekken. De groene lampen worden sinds twee maanden ook toegepast in de straatlantaarns op de Veerdam van Ameland en de rotondes, in plaats van oranje natriumlampen. Als ze daar eenzelfde gunstig effect hebben, zal de groene straatlamp langs de hele kust van het eiland worden gebruikt. De straatlantaarns geven een mild schijnsel dat doet denken aan maanlicht.

De reacties op Ameland zijn enthousiast. Boven de dam hangt niet langer een oranje schijnsel, zoals bij Holwerd.

Rotterdam test groene straatverlichting
Onder de vlag van het Rotterdam Climate Initiative zijn op 9 januari drie gemeentelijke pilotlocaties met straatverlichting in de kleur groen in gebruik genomen. De Rotterdamse proefopstellingen staan zowel binnen de bebouwde kom als daarbuiten, zodat op dit punt de nodige informatie kan worden verzameld.

Groene straatverlichting in Hellendoorn
De gemeente Hellendoorn heeft op de nieuwe Baron van Sternbachlaan natuurvriendelijke lantaarnpalen geplaatst. Ze verlichten alleen de rijbaan en het fietspad, en het gaat hier om groen licht dat vanaf 21.00 uur automatisch wordt gedimd. Hellendoorn heeft hiermee constructief gereageerd op een verzoek van de milieuraad Hellendoorn om dit soort milieusparende verlichting toe te passen. Een mooi voorbeeld dat aantoont dat bij ruimtelijke ordening al in de ontwerpfase samenwerking het meest effectief is.

Led verlichting en dimmen

Vooral op dit gebied is er een enorme ontwikkeling. Eigenlijk alle marktpartijen, grote gemeenten, provincies en Rijkswaterstaat zijn hier mee druk bezig. Gedeeltelijk zijn het nog experimenten zoals proeven met led armaturen die onder de vlag van Senter Novem uitgevoerd worden.

Olst: vier proeven met led verlichting
Op de provinciale weg tussen landgoed De Haere bij Olst en Den Nul wordt dit najaar een proef gestart met vier verschillende soorten verlichting. Een voorproefje krijgen automobilisten nu al ter hoogte van de rotonde in Olst-Zuid, waar al experimentele verlichting is aangebracht.

Tussen De Haere en rotonde Olst-Zuid komen in drie bochten bermpaaltjes die zijn voorzien van zonnecollectoren. In de reflectoren van de bermpalen komen rode en witte led-lampjes, die gaan branden als het donker is. De tweede proef is bij de rotonde Olst-Zuid, waar al led-lampjes in de as van de weg zijn geplaatst en op de middencirkel van de rotonde. De derde proef is op het wegvak in de bebouwde kom van Olst en Den Nul. Hier worden de armaturen van de lantaarnpalen voorzien van een compleet nieuwe led-verlichting die minder licht geeft maar meer contrast.

De vierde proef komt in de bocht tussen Olst en Den Nul. Een beruchte bocht, scherp en donker. Daar worden bermpaaltjes met led-lampjes neergezet die worden gevoed door een centraal zonnepaneel, of gewoon via het net. Die verlichting kan dynamisch uitgevoerd worden: als er geen verkeer is, brandt het niet.

In 2009 wordt er geëvalueerd. Tussentijds komen er enquêtes en worden weggebruikers ondervraagd over hun ervaringen

Dimmen
Dimmen is langzaam voor de grote steden en provincies een standaard onderdeel van de installatie van nieuwe systemen op de grote wegen. Er zijn echter nog steeds veel problemen om ook daadwerkelijk te dimmen. Dit heeft te maken met de diverse systemen, afstemming met de netbeheerder, maar de verwachting is dat dimmen de komende jaren gemeengoed zal worden.

Het dynamisch dimmen is nu ook in opmars: Zo gaat Amsterdameen proef uitvoeren met dimmen op maat. Een dynamisch dimsysteem die varieert al naar gelang het verkeersaanbod.

Op twee fietspaden langs de Utrechtse N234 reageert de verlichting op rijwielen door detectielussen in de weg. Dit betekent dat de verlichting aangaat zodra een fietser de lus betreedt, en weer trapsgewijs dooft zodra deze zich aan de andere kant heeft ‘afgemeld’ door langs de detectie te fietsen.

Skybeamers

Het afgelopen jaar zijn er weer een aantal skybeamers bijgekomen. Op de website van Platform Lichthinder staan de skybeamers aangegeven. Op dit moment zijn er al een 50-tig tal gemeld. De meeste zijn niet elke nacht in de lucht, maar veroorzaken toch een grote hinder voor erg veel mensen in de omgeving.

De gemeente Cuijk treedt op tegen skybeamers zoals die van seksclub Noblesse in Haps. Die lichtbundels zijn vanaf 20 juni 2008 verboden. Of dit ook echt gelukt is, is niet bekend.

Het Drentse Beilen heeft sinds enkele weken last van een skybeamer boven een discotheek. Het bewegende laserlicht, dat de skybeamer uitstraalt, vormt met enige duizenden watt een ernstige verstoring van het donkere centrum van de provincie Drenthe. De skybeamer is tot op een afstand van 20 km te zien. De gemeente is gevraagd door omwonenden om tegen de skybeamer op te treden. Dit verzoek wordt ondersteund door de Milieufederatie Drenthe en Platform Lichthinder Drenthe.

De bundel hindert het werk van amateur astronomen. Ook is het een aantasting van – de tot nu toe nog behoorlijk donkere – nachthemel van het nabijgelegen Nationaal Park Dwingelderveld. Bovendien wordt het verkeer op de nabijgelegen A28 afgeleid door de bewegende lichtbundels. Eerder vormde dit voor de provincie een van de redenen om een verlichte reclamezuil langs de A28 bij Assen te verbieden.

Ook bij Vlagtwedde veroorzaakt de nieuwe skybeamer veel ophef en raadsvergaderingen. Verschillende gemeenten zoals Amsterdam hebben een verbod op skybeamers in hun APV opgenomen. Ook een beroep op de Wet Milieubeheer wordt gebruikt om deze tegen te gaan. Helaas lijkt het nog niet altijd hard te maken als zaken voor de Raad van State gebracht worden, zoals in Wilp en in Gemert Bakel. Misschien met de nieuwe Activiteitenbesluit in de hand zijn de mogelijkheden in de toekomst groter.

Reclamemasten

Ook zijn er weer reclamemasten verschenen, zo staan er nu bij Tiel al twee grote masten waarvan het licht tot een tiental kilometer in de omtrek te zien is. Reclamemasten leveren een jaarlijkse opbrengst voor een gemeente op van ruim 25.000 euro. Veel gemeenten verkopen hun nacht voor deze stuiver.

Anderen zijn verstandiger. Zo lijkt de reclamemast bij Oele bij Hengelo van de baan te zijn, ook al is het laatste woord hierover nog niet gezegd. De raadsleden in de commissie ‘fysiek’ spraken zich unaniem uit tegen het plan. Inwoner Th. van Stapelen wees de commissie voorafgaand aan de discussie erop dat, juist toen hij bij de gemeente kwam om te protesteren tegen de overweldigende lichtreclame, hij daar een folder aantrof die burgers opriep om zo min mogelijk lichtvervuiling te veroorzaken. “Het bevreemdt ons dat de gemeente vanwege de inkomsten dit wel doet.”

Lopend door de weilanden van Oele had hij zich deze week nog laten inspireren tot een variatie op het gedicht ‘Denkend aan Holland’: “Denkend aan Oele, zie ik smalle beken, traag door historisch landschap gaan. Rijen eeuwenoude eiken, met hun kruinen langs de A35 staan. Levert een explosie van licht, vervuilend voor het landschap, ’t is geen gezicht. Laten dat toch voorkomen. Niets meer dan onze plicht.”

Internationaal

In Italië is groei lichthinder tot staan gebracht
In Italië zijn in meer dan de helft van de regio’s strenge richtlijnen van kracht voor het gebruik van verlichting. Ruwweg mag er geen licht boven de horizontaal uitgestraald worden.

Er is onlangs bekend gemaakt dat de laatste tien jaar de opheldering van de hemel gelijk gebleven is, ondanks de toename van het opgestelde vermogen van in totaal 60% in diezelfde tijd. Algemeen wordt aangenomen dat wetgeving de beste garantie geeft op een dergelijk resultaat. Helaas zijn we in Nederland hier nog ver van verwijderd.

Licht en Gezondheid

Nieuw onderzoek naar relatie licht en kanker
Al enige tijd wordt er onderzoek gedaan naar het mogelijke verband tussen het overmatig blootstaan aan verlichting en het ontwikkelen van kanker. Melatonine speelt hierbij een belangrijke rol. Dit hormoon beschermt het lichaam tegen kwalijke processen. Duisternis zorgt voor de aanmaak van melatonine.

Recent Israelisch onderzoek bevestigt de vermoedens dat een tekort aan duisternis kan leiden tot de vorming van kanker. Interessant is dat men borstkanker-populatie-data over lichtbronfoto’s van NASA heeft gelegd. Hierdoor wordt de invloed van roken op de cijfers uitgesloten. Bij blinde vrouwen komt borstkanker ook minder voor.

De epidemiologen ontdekten dat de hoeveelheid licht van meer dan 147 gemeenschappen in Israël overeen kwam met het aantal gevallen van borstkanker in die steden. Er was een direct verband. Hoe meer licht, zoals die door de satellieten Satelliet van het Programma van de V.S.- Defensie Meteorologische (DMSP) worden gemeten, des te hoger de frekwentie van borstkanker-gevallen. Er was GEEN verband met het de hoeveelheid longkanker bij vrouwen. Toen de helderste gemeenschappen werden vergeleken met de donkerste gemeenschappen, lag in de steden met de grootste hoeveelheid licht het aantal borstkankergevallen 73% hoger.

Natuurlijk is deze correlatie niet van zelfsprekend ook een oorzakelijke relatie. Er kan een gemeenschappelijke achterliggende factor aanwezig zijn. Toch is het wel opmerkelijk en wordt er meer onderzoek verricht. Er worden al veel vergelijkingen gemaakt met het eerste nicotine onderzoek halverwege de vorige eeuw.

Eerder onderzoek toont aan dat een laag melatonine-gehalte in het bloed van verpleegsters die aan kunstlicht waren blootgesteld, de menselijke cellen van borstkanker, toegediend aan ratten, sneller deed groeien dan bij bloed met een hoog melatonine-gehalte van verpleegsters die ’s nachts in het donker slapen.

Platform Lichthinder

Tuinverlichtings folder
Platform Lichthinder heeft een folder gemaakt met tips over het toepassen van tuinverlichting. Het komt vaak voor dat verkeerd afgestelde lampen voor hinder zorgen bij buren, of onnodig branden. De folder geeft praktische richtlijnen en laat zien hoe eenvoudig het is om verantwoord te verlichten.

De folder is tijdens de afgelopen Nacht van de Nacht verspreid en is via onze website te downloaden. Mocht u interesse hebben in de papieren versie van de folder, dan kunt u contact met ons opnemen. Download de folder als kleine pdf (424 KB) of grote pdf (5,6 MB).

Platform Lichthinder schrijft bouwmarkten aan
Platform Lichthinder heeft een groot aantal hoofdkantoren van bouwmarkten, tuincentra en winkelketens aangeschreven met de oproep om duisternis-vriendelijke armaturen voor buiten- en tuinverlichting te gaan inkopen en verkopen. Vrijwel nergens in Nederland zijn laagdrempelige en goedkope duisternis-vriendelijke armaturen te koop. Hierdoor neemt de lichthinder en lichtvervuiling in Nederland nog steeds toe, zelfs vanuit de achtertuinen.

Omdat de inkoop van artikelen vaak centraal geregeld is, zijn ondermeer Praxis, Formido, Brico, Gamma, Karwei, Bouwmaat, Fixet, Hubo, Doeland, Big Boss, Multimate en Hornbach aangeschreven. Daarnaast heeft het Platform ook de grootwinkelketens Kwantum, Blokker, Leen Bakker, Massive, Intratuin en Makro een brief gestuurd met het verzoek om reactie.

© 2002- Platform Lichthinder