Platform Lichthinder Nieuwsbrief 14

Geplaatst: 1 januari 2008
Thema: Platform Lichthinder

Algemeen

Derde Nacht van de Nacht
Op 27 oktober is de derde Nacht van de Nacht gehouden; ze trok meer dan twaalfduizend bezoekers. Bij veel activiteiten waren meer belangstellenden dan beschikbare plaatsen. Honderd gemeenten en tientallen bedrijven doofden op honderden plekken duizenden lichten. Daarbij waren ook blikvangers als de Euromast en de Martinitoren.

Tijdens de derde Nacht van de Nacht vonden zo’n tweehonderd ‘duistere’ evenementen plaats in twaalf provincies. Een workshop nachtfotografie, boswandelingen met uilen, glimwormpjes en vleermuizen, een picknick in het donker, glühwein en warme chocomelk, zintuigentochten of sterren kijken, theater in de nacht, op de fiets langs lichte en donkere plekken of verhalen bij kaarslicht, varen in de nacht, het boomkroonpad beklimmen, een theaterwandeling, speurtochten. De opkomst was nog groter dan afgelopen jaren en helaas moest ook vaak nee gezegd worden tegen belangstellenden voor activiteiten waaraan slechts een beperkt aantal deelnemers mee kon doen.

Gemeenten en bedrijven doofden de avond van 27 oktober en de daaropvolgende nacht voor het eerst de lichten van meer dan driehonderd torens, kerken, kantoren, bruggen, monumenten, elektriciteitscentrales en andere bouwwerken.

Volgende Nacht van de Nacht zal zijn op 25 oktober 2008. Het ligt in de bedoeling dat dit initiatief de komende jaren wordt voortgezet, ingebed in initiatieven om lichthinder terug te dringen en de nacht weer zijn volle schoonheid terug te geven.

Onderzoek reclame- en sierverlichting in de nacht
In het kader van de derde Nacht van de Nacht in oktober 2007 heeft Stichting Natuur en Milieu een onderzoek laten uitvoeren onder 1000 Nederlanders naar de wenselijkheid van het gebruik van reclame- en sierverlichting in de nacht. Uit de conclusies:

Maar liefst 87% van de Nederlanders vindt het een goed idee om ’s nachts geen reclameverlichting meer te laten branden en daardoor energie te besparen, 43% van alle Nederlanders vindt dat zelfs een zeer goed idee. Het stoppen met reclameverlichting na twaalven om licht vervuiling tegen te gaan, vindt 80% een goed plan. Veertig procent van de ondervraagden vindt dit zelfs een zeer goed plan.

De Nederlander ziet dus een verschil tussen het beperken van reclameverlichting vanwege energiebesparing en het beperken van reclameverlichting vanwege lichtvervuiling. Stoppen vanwege beide reden, daar is 78% van Nederland het mee eens en 37% van alle Nederlanders is het daar zeer mee eens. Voor slechts 4,5% van de bevolking is zowel energiebesparing als het tegengaan van licht vervuiling geen reden om ’s nachts het gebruik van reclameverlichting te beperken.

Hoewel de Nederlander iets milder is over het gebruik van sierverlichting na twaalven, ziet men ook hier het nut niet van in. Gemiddeld vinden acht van de tien Nederlanders (84%) het een goed idee om energie te besparen door sierverlichting na 12 uur ’s avonds uit te zetten of te dimmen. Met stelling ‘Om lichtvervuiling tegen te gaan is het goed als sierverlichting vanaf twaalf uur uit gaat of gedimd wordt ‘ is 77% het eens. Een derde van de Nederlanders is het daar zelfs zeer mee eens.

Driekwart (74,5%) van de Nederlanders vindt dat er zuinig omgesprongen moet worden met sierverlichting, zowel vanwege energiebesparing als vanwege het beperken van lichtvervuiling. Een derde van de bevolking (32,4%) is het zelfs zéér eens met beide stellingen.

Het hele onderzoek is te vinden op: www.laathetdonkerdonker.nl/downloadfiles/…

Als reactie hierop heeft minister Cramer de gemeenten opgeroepen om onnodige verlichting uit te doen. Een aantal gemeenten (waaronder Eindhoven en Amsterdam) heeft al aangegeven dat ze hier gehoor aan willen geven. Ook in Nijmegen is een eerste onderzoek hiernaar gestart.

Beleid in Nederland

AMVB glastuinbouw
We meldden al in de vorige nieuwsbrief dat er binnenkort een nieuwe versie van de AMVB glastuinbouw uitkomt. Door ambtelijke traagheid is deze nog niet gepubliceerd. We hopen daar volgende nieuwsbrief meer over te kunnen melden.

Wet Milieubeheer
De wet milieubeheer is aangepast. Voor de bestrijding van lichthinder is nieuw dat één van de doelen van de wet ‘bescherming van het duistere landschap’ is. Bescherming van de duisternis en het donkere landschap is mogelijk in speciaal daarvoor aangewezen gebieden.

In de wet Milieubeheer zijn 10 AMvB’s samengevoegd in het zogenaamde Activiteiten besluit. Daar valt bijvoorbeeld de AMVB Horeca, Recreatie en Sport onder. Het besluit glastuinbouw valt er niet onder. In het Activiteiten besluit artikel 2.1 wordt als een van de vele zorgplichten genoemd: ‘het voorkomen dan wel, zover dat niet mogelijk is, tot een aanvaardbaar niveau beperken van lichthinder.

In de toelichting wordt dit uitgewerkt in het volgende stuk (blz. 19, paragraaf 7.6): ‘Onder de zorgplicht met betrekking tot lichthinder valt het voorkomen, danwel voor zover dat niet mogelijk is tot een aanvaardbaar niveau beperken van hinderlijke lichtverschijnselen voor omwonenden als gevolg van lichtinstallaties, toestellen, windturbines, gebouwen of werkzaamheden. Verlichting kan voor omwonenden hinder veroorzaken. Onder de zorgplicht valt eveneens het beschermen van de duisternis en het donkere landschap in door het bevoegd gezag aangewezen gebieden.

In de Wet Milieubeheer (Wm) wordt onder de gevolgen voor het milieu onder andere verstaan gevolgen voor het fysieke milieu gezien vanuit het belang van de bescherming van landschappelijke, natuurwetenschappelijke en cultuurhistorische waarden. De Wm heeft derhalve mede tot doel de bescherming van de duisternis en het donkere landschap. Het bevoegd gezag kan op basis van de zorgplicht van artikel 2.1 een maatwerkvoorschrift stellen met betrekking tot de te treffen maatregelen of voorzieningen ter bescherming van de duisternis en het donkere landschap, indien de inrichting is gelegen in een gebied waarvoor in een beleidsregel, verordening of een bestemmingsplan eisen ten aanzien van de bescherming van de duisternis of het donkere landschap zijn vastgesteld. Er bestaat overigens geen meet- en onderzoeksverplichting voor de drijver van de inrichting.’

In het artikelsgewijs toelichting bladzijde 65 en 66 wordt ook nog melding gemaakt van de NSVV richtlijnen lichthinder. Er staat niet dat deze de norm zijn maar wel dat ze gebruikt kunnen worden.

Taskforce Verlichting
Verlichting is in Nederland veel in het nieuws geweest, vooral in relatie tot energiebezuiniging. Er is een taskforce verlichting in het leven geroepen. Het doel is te zorgen dat energiezuinige verlichting gemeengoed is in 2011 in huizen, kantoren en op straat. Tot voorzitster is benoemd Hetty Hafkamp.

Tweede Kamer motie Christen Unie
Ook in de Tweede Kamer kwam even lichthinder (zijdelings) aan de orde:

De voorzitter: “Deze motie is voorgesteld door de leden Wiegman-van Meppelen Scheppink, Samsom, Van der Staaij, Spies en Duyvendak. Zij krijgt nr. 141 (31200-XI).”

Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): “Bij Schoon en zuinig heb ik ook gezegd dat wij met een kritisch oog naar onszelf moeten kijken. Om die reden dien ik de volgende motie in. De Kamer, gehoord de beraadslaging, constaterende dat de gemeente Den Haag plannen heeft voor een uitbreiding van de aanlichting van de Tweede Kamergebouwen; constaterende dat er nu nog felle schijnwerpers met een hoog vermogen worden gebruikt; constaterende dat er ook efficiëntere verlichting mogelijk is, zoals de LED-verlichting die wordt gebruikt bij de Hofvijverpomp; overwegende dat de Kamer het goede voorbeeld moet geven met betrekking tot energiebesparing; verzoekt het Presidium, in overleg te gaan met de gemeente Den Haag om te zorgen dat bij de verdere uitwerking van de plannen voor aanlichting van de Tweede Kamergebouwen deze per saldo energiezuiniger wordt, conform de doelstellingen van het kabinet, en gaat over tot de orde van de dag.”

Lichthinder in Nederland

Wind reinigt bermpaaltjes
Een leuk bericht: de reflectoren op de bermpaaltjes zijn een belangrijke bron van oriëntatie voor de nachtelijk autorijder in het buitengebied. Deze reflectoren worden vuil en die verhinderen de reflectie van het licht natuurlijk. De paaltjes reinigen kost miljoenen euro’s per jaar.

Nu heeft een uitvinder een manier bedacht om de reflectoren zichzelf te laten reinigen door middel van een slim borsteltje die ronddraait door de wind en door de auto’s die erlangs rijden, die natuurlijk een windstoot genereren. Reflectie neemt een steeds belangrijkere plaats in gezien de opkomst van betere reflectiemiddelen, verf etc. Degene die in het buitengebied wel eens een t-kruising nadert met een zogenaamd schrikhek kan daarover meepraten, want het oplichten ervan is enorm.

Bron: De Ingenieur nr. 16, 2007.

Provincie Zeeland
In de provincie Zeeland worden een aantal proeven gedaan met varianten van wegverlichting zowel op doorgaande wegen als rotondes. Op een doorgaande weg wordt led-verlichting in het wegdek aangebracht die met detectielussen in- en uitgeschakeld worden. Op een aantal rotondes worden proeven gedaan met vermindering van de gebruikte lichtsterkte en/of aantal ingeschakelde masten. TNO registreert en analyseert de ervaringen van proefpersonen. In 2008 worden de uitkomsten in het beleid verwerkt.

Bron: Tijdingen

Groen licht op Ameland en in Rotterdam
Een Amelandse pier en een fietspad in het Kralingse Bos worden binnenkort verlicht door groene verlichting. Het nieuwe licht is even wennen, maar de twee pilots moeten aantonen dat dit nadeel niet opweegt tegen de voordelen voor mens en dier, voor veiligheid en milieu.

De samenwerking van staafjes (licht) en kegeltjes (kleur) in onze ogen bepaalt onze waarneming. Die samenwerking is bij daglicht anders dan ’s nachts, met name omdat de kegeltjes in het donker niet of nauwelijks meehelpen. Daardoor kunnen wij kleuren zonder daglicht veel minder goed waarnemen. Maar met groen licht gaat het een stuk beter, zo blijkt uit onderzoek. Bij groen licht lijken de staafjes de functie van de kegeltjes als het ware een beetje over te nemen.

Philips ontwikkelde speciale energiezuinige groene QL-lampen die op een Amelandse pier uitgeprobeerd gaan worden. Het groene licht schijnt voldoende om de pier te verlichten en heeft geen aantrekkingskracht op vogels. In het Kralingse Bos start een experiment met verlichting van een fietspad, met de nieuwe groene ledlampen. Lemnis Lighting ontwikkelde een groene ledlamp, die in het Kralingse Bos gaat proefdraaien. De lamp is een combinatie van rood, geel en relatief veel groen licht. Resultaat is groenig licht, dat onze ogen ’s avonds beter in staat stelt om onze omgeving goed te kunnen waarnemen.

Aanleiding voor gebruik van de groene led, die hier gebruikt wordt, was niet zozeer de bescherming van vogels maar energiebesparing en verkeersveiligheid. Het groenige licht stelt fietsers in staat om kleuren in hun omgeving veel beter waar te nemen dan bij wit licht, en dat bij gering energiegebruik.

Bron: Nieuwsbrief Energiebesparing GWW.

Etalageverlichting winnaar Young Sustainability Award 2007
De Young Sustainability Award 2007 voor het beste idee voor een duurzaam Nederland is dit jaar uitgereikt aan Carolien van Merksteijn uit Delden voor haar project “Etalageverlichting”. Uit de beschrijving:

Het is belangrijk voor de vitaliteit van mens, dier en natuur dat het ’s avonds echt donker is. Bovendien kost verlichting energie en genereert dus CO2 uitstoot. In de net verschenen film The 11th Hour noemde een van de experts de wereld ’s nachts vanuit de ruimte gezien “infected”. Waarom? Omdat er een patroon van licht zichtbaar is dat de planeet lijkt te verstikken.

Het is dus NU nodig dat Nederlandse bedrijven hun verantwoordelijkheid nemen in onze mondiale milieu en klimaat crisis en hun etalageverlichting gaan aanpassen. Dit kan alleen maar een positief effect hebben op de winstcijfers, vanuit beide het kostenplaatje en een marketingperspectief. Energiebesparing = kostenbesparing en inspelen op de vraag van de consument (energiebesparing en minder lichtvervuiling) geeft een bedrijf een goede reputatie.

Het idee is om key partners bij elkaar te brengen om op de korte termijn alle Nederlandse etalages uit te rusten met energiebesparende ledspotjes en een tijdsschakelaar. Hiermee kan een energiebesparing van tenminste 30 tot 50% per etalage worden bewerkstelligd.

Zie een filmpje over haar inzending op: www.duurzaam2020.nl/NSC2007/…

Drenthe haalt 30% van zijn lantaarnpalen weg
De provincie Drenthe gaat de komende drie jaar 30% van de lantaarnpalen langs de provinciale wegen weghalen. Doel is om het energieverbruik en de lichthinder terug te dringen en daarbij ook de beheerkosten te verminderen. Met deze opruimactie wil de provincie Drenthe een voorbeeld geven aan andere wegbeheerders om bewuster om te gaan met energie.

De komende drie jaar worden circa 1.000 lichtmasten verwijderd die langs de provinciale wegen en fietspaden staan. Het gaat om ruim 460 km weg en 280 km fietspad. Dit zijn voornamelijk verbindende wegen vanuit gebieden naar het hoofdwegennet en wegen tussen bebouwde kommen. Het overgrote deel bevindt zich buiten de bebouwde kommen. De provincie wil de aanwezigheid van lichtmasten zoveel mogelijk beperken tot de zogeheten ‘actiepunten’. Dit zijn kruispunten, rotondes, onverwachte veranderingen in het wegverloop oversteekplaatsen en plaatsen als parkeerterreinen, carpoolpleinen, tunnels en bushaltes.

Uit onderzoek van TNO is gebleken, dat het ontbreken van wegverlichting op wegvlakken zonder actiepunten geen nadelig effect heeft op de verkeersveiligheid. Daar waar de verlichting gehandhaafd blijft kan bovendien een lager verlichtingsniveau gehanteerd worden. Het onderzoek is door TNO uitgevoerd op de N386. Automobilisten werd gevraagd tweemaal een traject af te leggen: eenmaal met alle openbare verlichting aan en een aantal weken later met op de rechte stukken helemaal geen verlichting. Op kruispunten was de verlichting teruggebracht naar een minimumniveau. TNO lette hierbij op het verschil in onder meer koersvastheid, plaats op de rijbaan en snelheid.

Zuidplaspolder

In de Zuidplaspolder wordt een nieuw kasgebied gepland. In een onlangs uitgegeven boekje wordt ook een hoofdstuk aan licht gewijd. Er worden hoge kassen gebouwd en in principe een afscherming van 100% geëist. Via het bestemmingsplan en – indien sprake van natuurbeschermingsgebieden – kan dit via de natuurbeschermingswet worden geregeld. In het plan wordt daarnaast ingegaan op verschillende keuzeopties zoals Smart dek, led lampen en groeilichtlampen.

Bron: Bouwstenen – Glastuinbouw bedrijvenlandschap Zuidplaspolder

Internationaal

Wet van Lombardije
Het aantal landen met wetgeving rond lichthinder in Europa neemt toe. Het grootste deel van Italië heeft nu wetgeving. Er zijn ook een aantal andere landen die met wetgeving komen. Slovenië en Kroatië zijn twee nieuwe leden die hun achterstand op het gebied van de milieuwetgeving inlopen en lichtvervuiling meenemen in hun nieuwe milieuwetgeving.

De meeste wetten worden afgeleid van de wet van de Italiaanse regio Lombardije. De belangrijkste punten uit de wet van Lombardije:
– De wet geldt voor nieuwe verlichtingsinstallaties. Oude verlichtinginstallaties moeten binnen een bepaalde termijn aangepast worden.
– Er is maximum van 0 of 0,49 cd per 1000 lumen omhooggaand licht.
– Er is een maximum van 1 cd/m^2 voor aanstraling.

Licht en gezondheid

Ploegendienst waarschijnlijke oorzaak van kanker
Het is goed mogelijk dat werknemers die nachtdiensten draaien een verhoogde kans op kanker hebben. Dat stelt de The International Agency for Research on Cancer, een onderdeel van de WHO, de Wereldgezondheidsorganisatie van de Verenigde Naties.

De WHO schat dat bijna twintig procent van de werknemers in de westerse wereld nachtdiensten draait. Volgens het CBS werkt in Nederland 20% van de mannen en 12% van de vrouwen regelmatig in nachtdienst. De link tussen nachtdiensten en kanker werd in 1987 al gelegd door kankerspecialist Richard Stevens. Aanvankelijk werd het idee weggewuifd, maar in recente jaren wint de theorie aan aanhangers.

Vrouwen die vaak in de avond of nacht werken, hebben volgens recente onderzoeken een verhoogde kans op borstkanker. Mannen die nachtdiensten werken, zouden meer kans op prostaatkanker hebben. Uit ander onderzoek kwam naar voren dat dieren waarvan het dag- en nachtritme wordt verstoord meer tumoren ontwikkelen en sneller sterven.

Eén van de mogelijke oorzaken is dat het hormoon melatonine, dat tumoren voorkomt, voornamelijk in de nachtelijke uren wordt ontwikkeld. Licht zou de productie dan dit hormoon blokkeren. Nachtwerkers krijgen daarnaast vaak ook minder uren slaap, wat tot verzwakking van het immuunsysteem leidt.

Op basis van het onderzoek concludeert de betrokken werkgroep van het IARC dat ploegendienst die verstoring van het dag-nachtritme inhoudt, moet worden betiteld als ‘ waarschijnlijk kankerverwekkend voor mensen” (Groep 2A). De analyse van de WHO staat in de decembereditie van The Lancet Oncology.

Bron: www.fnvcorus.nl

Zomertijd tast het natuurlijke dag en nacht ritme aan
Wanneer mensen in vele delen van de wereld in de lente hun klokken vooruit zetten, in het kader van het daglicht-verlengingsprogramma (internationaal bekend als Daylight Saving Time of DST), passen hun interne dagelijkse ritmes zich niet aan, meldt een nieuwe studie.

De vondst suggereert dat deze regelmatige verandering van de tijd, die een kwart van de mensheid jaarlijks uitvoert, een significante seizoensverstoring betekent, die de mogelijkheid opent dat het DST onbedoelde effecten heeft op andere aspecten van de menselijke fysiologie, volgens de onderzoekers. “Wanneer we kleine veranderingen in het biologische systeem invoeren die op zich zelf triviaal lijken, lijkt hun effect, wanneer die gezien wordt in een bredere context, veel groter dan we hadden gedacht” zegt Till Roenneberg van de Ludwig-Maximilian-Universiteit in Munchen.

“Het is veel te vroeg om te zeggen dat het DST een serieus effect heeft op de menselijke gezondheid maar onze resultaten geven aan dat we dit wel goed moeten onderzoeken en dat er veel meer onderzoek aan dit fenomeen moet worden besteed.”

Net als bij andere diersoorten, gebruikt de menselijke dagelijkse klok daglicht om in synchronisatie te blijven met zijn omgeving net als de seizoensveranderingen. In feite, zegt Roenneberg, is deze aanpassing zo exact dat het menselijke gedrag zich aanpast aan de oost west vooruitgang van de zonsopkomst in een bepaalde tijdzone.

Platform Lichthinder

Tuinverlichtingsfolder
Platform Lichthinder heeft naar aanleiding van de Derde Nacht van de Nacht een tuinverlichtingsfolder uitgebracht. Het is een prachtig vormgegeven folder waarin wordt uitgelegd hoe je tuinverlichting en verlichting boven de voordeur moet vormgeven. De folder is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van Industria.

Bijeenkomst marktpartijen
In het voorjaar wil Platform Lichthinder een bijeenkomst organiseren voor een aantal groeperingen uit de verlichtingswereld zoals adviseurs, ontwerpers en armatuur fabrikanten. Er zijn diverse initiatieven om te komen tot reductie van lichthinder. Het doel van deze bijeenkomst is er voor te zorgen dat al deze initiatieven beter op elkaar afgestemd worden en alle neuzen dezelfde richting uit staan.

© 2002- Platform Lichthinder