Platform Lichthinder Nieuwsbrief 11

Geplaatst: 1 juli 2006
Thema: Platform Lichthinder

Beleid

Provincie Gelderland
In Gelderland is het onderzoek naar de verlichting en duisternis op de Veluwe afgesloten. Op 28 augustus 2005 zijn de resultaten gepresenteerd op een bijeenkomst in het provinciehuis.

Alle lichtbronnen van de openbare verlichting zijn hiervoor in kaart gebracht samen met een tweehonderd-tal locaties met meer dan gemiddelde verlichting. Daarnaast is de hemelhelderheid gemeten: in een raster van 5 bij 5 kilometer zijn metingen uitgevoerd van de luminantie van het zenit tijdens volkomen wolkenloze en maanloze nachten. Aangezien de provincie een wereldprimeur had met zijn donkertekaart is er veel persaandacht geschonken aan het onderzoek.

Het volledige rapport is te downloaden op www.sotto.nl
De donkertekaart is te downloaden via: www.platformlichthinder.nl/donkertekaart-veluwe

Provincie Zeeland
In het concept omgevingsplan wordt duisternis als een van de kenmerkende omgevingskwaliteiten van de provincie Zeeland opgenomen, samen met bijvoorbeeld rust en ruimte. In het hoofdstuk 4.4.2 (Lichthinder en duisternis) wordt uitgebreid op mogelijke beleidsplannen ingegaan.

De provincie heeft daarom besloten een zogenaamde nulmeting uit te laten voeren in navolging van het onderzoek op de Veluwe. Aan Sotto le Stelle is gevraagd om zowel van de verlichting als van de duisternis kaarten te produceren. Het onderzoek wordt op dit moment uitgevoerd en de oplevering zal direct na de zomer van 2006 plaatsvinden.

Provincie Drenthe
In Drenthe is na twee jaar werk door de Drentse Milieufederatie een kaart gepresenteerd van de verlichting in de provincie en dus ook van de duisternis. Meer dan 100 vrijwilligers hebben aan een inventarisatie meegedaan waarbij iedereen de verlichting in een gebied van 4 bij 5 kilometer op een of zelfs meerdere nachten inventariseerde. Samen hebben ze bijna 70% van de gehele provincie in kaart gebracht.

Met de gegevens en met behulp van de provincie zijn twee kaarten gemaakt: een ‘krantleeskaart’ en een ‘lichtuitstralingskaart’. In de krantleeskaart is de plaats van de verlichting aangegeven en een kleine cirkel eromheen waar dus de krant gelezen kan worden. In de lichtuitstralingskaart is een cirkel om elke lichtbron getrokken van waar de lichtbron nog te zien is. Dat is bij een sportveld een veel grotere afstand dan van een straatlantaarn.

De lichtbronnenkaart van Drenthe maakt duidelijk dat de provincie nog redelijk donker is, maar dat de lichthinder niet verder moet gaan. De lichtbronnen zijn over heel Drenthe verspreid. Gelukkig zijn er nog wel gebieden, zoals het Dwingelderveld, waar het ’s nachts nog echt donker is. Deze gebieden moeten we zorgvuldig beschermen.

Meer informatie en het downloaden van de brochure: www.mfdrenthe.nl (Er wordt gewerkt om de kaart ook op het web beschikbaar te maken, maar op dit moment is het bestand nog te groot.)

Provincie Noord-Holland
De provincie Noord-Holland werkt op haar ‘eigen’ provinciale wegen aan openbare wegverlichting die recht doet aan onder andere verkeersveiligheid, milieu, natuur, leefbaarheid en sociale veiligheid. Verkeersveiligheid staat daarbij voorop in het provinciaal beleid. Maar dat kan op een aantal wegvakken ook bereikt worden met een laag (dimbaar) verlichtingsniveau.

Een innovatieve methode is het aanbrengen van actieve wegmarkering die het verloop van de weg ook zichtbaar maakt buiten het bereik van de koplampen. De provincie past dat systeem al toe op een aantal wegvakken, rotondes en op bijzondere locaties zoals natuurgebieden.

GS willen het huidige energieverbruik van openbare verlichting terugdringen met tien procent. De CO2-uitstoot neemt dan af met 350 ton per jaar. GS hebben voor een heel pakket van maatregelen tot 2010 3,5 miljoen euro beschikbaar gesteld.

Download het rapport ‘Waarom brandt het licht hier?’

Ontwikkelingen in het land

Skybeamer Deventer
Mc Donald’s Deventer staakt met directe ingang het gebruik van de skybeamer. Dit is de eigenaar in overleg met de gemeente Deventer overeen gekomen. In overleg met vertegenwoordigers van de gemeente heeft Mc Donald’s besloten de skybeamer van het dak te halen. De gemeente droeg de eigenaar op de skybeamer te verwijderen, onder meer uit oogpunt van de verkeersveiligheid. Eerder al maakten de volkssterrenwacht in Bussloo, omwonenden van de uiterwaarden in Epse en de VVD-fractie in Deventer bezwaar tegen de beamer.

Skybeamer Wilp
De soap rond de skybeamer van Piet Zoomers in Wilp gaat voort. Ondanks eerdere berichten dat de skybeamer definitief uit was, is onlangs de skybeamer weer aan gezet.

Als reactie op het mislukken van een deal met de gemeente over een heel ander punt zette Zoomers de skybeamer weer aan. De klaagzang over overlast noemt hij overtrokken. “Het zijn maar een paar mensen die zich daar aan storen. De beamer gaat bovendien om twaalf uur ’s nachts uit. We laten hem niet heen er weer zwiepen over het dorp maar richten hem op de A1. Wie daar rijdt denkt toch even aan Piet Zoomers. Daar gaat het om.”

Een van de buurtbewoners heeft bij de Raad van State een zaak aangespannen tegen de gemeente om er voor te zorgen dat de skybeamer definitief uit gaat. De uitspraak is onlangs geweest en luidt dat de gemeente ten onrechte de klacht naast zich neer gelegd heeft en alsnog moet onderzoeken of de skybeamer aan de AMvB detailhandel voldoet.

Groningen
In de provincie Groningen is er veel activiteit rondom lichthinder. Onlangs werd bekend dat de stad Stadskanaal 1000 lichtmasten in het buitengebied gaat verwijderen. Het is gedeeltelijk een geldkwestie maar ook een principiële. De verlichting van de buitenwegen voegt volgens een woordvoerder van de gemeente niets toe aan de verkeersveiligheid van het gebied. Er wordt maar weinig gebruik gemaakt van de wegen en bestuurders zijn door de straatverlichting juist geneigd harder te gaan rijden.

De stad Groningen gaat haar openbare verlichting zo structureren dat niet alleen de wijk-ontsluitingswegen dimbaar worden uitgerust (zoals in de meeste steden al gebeurt), maar ook de openbare verlichting in de woonwijken. In het beleidsplan van de stad wordt veel aandacht besteed aan lichthinder en wordt benadrukt dat er maatwerk geleverd wordt bij het wel of niet verlichten van gebouwen, achterpaden en hangplekken.

Ook gaat de milieufederatie met vrijwilligers de knelpunten wat de verlichting betreft inventariseren en heeft daarvoor subsidie van de provincie gekregen.

Rijkswaterstaat
Rijkswaterstaat heeft een nieuw beleidsstuk over de verlichting op autosnelwegen gepresenteerd. Ten opzichte van de richtlijnen uit 1990 die vooral het rijcomfort van de bestuurder voor ogen hadden, staan deze nieuwe richtlijnen veel meer in het teken van het beperken van de hinder, inclusief lichthinder voor zowel natuur als mens.

Uitgangspunt van het nieuwe beleid is ‘verlichting op maat’, waarbij niet méér verlichting gebruikt wordt dan nodig is. In natuurgebieden worden nog strengere eisen gesteld. In essentie komt het erop neer dat alle verlichting dynamisch wordt uitgevoerd met de standen 100 en 20%. Er zal geschakeld worden op grond van verkeersintensiteit en weersomstandigheden. In en langs natuurterreinen wordt, als er verlichting wordt aangebracht, dit schakelbaar met 100% en 0% uitgevoerd; ook hier schakelbaar op grond van verkeersintensiteit en weersomstandigheden.

Download het handboek ‘Dynamische verlichting autosnelwegen’ op:www.rws-avv.nl (doorklikken op ‘infrastructuur en verkeersmanagement’ en daarna op ‘wegen’).

Effectiviteit openbare verlichting op provinciale wegen
TNO onderzocht in opdracht van de provincie Drenthe de effecten op de verkeersveiligheid van minder openbare verlichting in Drenthe. TNO concludeerde dat minder verlichting niet leidt tot minder verkeersveiligheid en ook niet tot meer belasting van de bestuurder.

Dit onderzoek werd gepresenteerd in een door de provincie georganiseerde bijeenkomst in het provinciehuis voor bestuurders over openbare verlichting. Verdere gegevens ontbreken nog.

Led-verlichting op zonne energie
Onlangs zijn er op een drietal plaatsen (Olst-Wijhe, Bloemendaal en de gemeente Onderbanken in Limburg) een nieuw soort led-verlichting aangebracht. Dit zijn volledig afgesloten led’s met een zonnecel met ingebouwde gepatenteerde technologie voor het efficiënt laden van de batterij. Dit bewerkstelligt dat de led elke nacht brandt, ook in de wintermaanden. Ze gaan automatisch uit bij voldoende licht en aan bij onvoldoende licht.

Bij beide projecten gaat het om een vorm van oriëntatie-verlichting waarbij in Bloemendaal het een rotonde betreft en bij Olst-Wijhe en Onderbanken een gemeentelijke weg.

Ervaringen met led lichten zijn er nog weinig, maar dit kan een goedkope oplossing zijn om oriëntatieverlichting aan te leggen zonder dat er dure bekabeling aangelegd hoeft te worden.

Witter asfalt
Er wordt incidenteel lichter asfalt dan het traditionele aangelegd. Dit heeft een relatie met lichthinder: iedereen kent wel de schelpenpaden door de Drentse bossen. Daar is, ook zonder verlichting, nog heel lang in de avond op te fietsen, aangezien de witte paden afsteken tegen de donkere grond en gras ernaast.

Door lichter asfalt aan te leggen komt er meer licht vanaf en is het minder snel nodig om te verlichten. Grote doorgaande wegen worden verlicht met een norm waarbij gekeken wordt naar het licht dat via de weg gereflecteerd wordt. Door witter asfalt aan te leggen is er minder verlichting nodig om dezelfde oppervlaktehelderheid van de weg te verkrijgen.

Gemeentes en andere instanties die geïnteresseerd zijn kunnen contact opnemen met Platform Lichthinder.

Nieuwe armaturen
Van verschillende fabrikanten zijn of worden binnenkort nieuwe armaturen op de markt gebracht, speciaal ontwikkeld om de lichthinder en verblinding te reduceren. Zo heeft Industria het nieuwe armatuur Libra onlangs geïntroduceerd. Philips zal binnenkort met het armatuur Citysoul verschijnen waarbij de nadruk op de milieuaspecten gelegd wordt inclusief de reductie van het omhooggaande licht.

Van Schreder is het nieuws dat het onderzoek dat vanuit hun research afdeling uitgevoerd is naar de efficiëntie van verlichting om met minimale omhoog stralend licht maximaal een weg te verlichten ook nu openbaar gemaakt is (te vinden op www.schreder.nl, onder Dossiers). Het onderzoek is een welkome bijdrage aan de discussie over de keuze van armaturen op minimaliseren van lichthinder in al zijn vormen. Er wordt in dit onderzoek geen rekening gehouden met de hoek waaronder licht omhoog straalt. Dat is nog een kritiekpunt vanuit de lichthinder theoretici.

Kassen

Plan van Aanpak
Het ‘Plan van Aanpak’ is nu iets meer dan een jaar oud. Het plan van aanpak is het convenant tussen LTO en de Stichting Natuur en Milieu om in de loop van een aantal jaren alle kassen ’s nachts af te dekken met een scherm dat minimaal 85% van het licht tegenhoudt.

Er is afgelopen jaar twee maal een bestuurlijk overleg gepleegd over de voortgang van het plan van aanpak. Er lopen twee onderzeken van TNO en van het PPO naar verschillende aspecten van lichthinder door kassen. Beide worden aanstaande herfst afgerond en het ligt in de bedoeling om dan een volgende stap te zetten.

Aanpassing van de AmvB. De cruciale zin luidt nu:
1.5.5 Van 1 september tot 1 mei vindt van 20.00 tot 24.00 uur geen lichtemissie als gevolg van toepassing van assimilatiebelichting plaats, tenzij de bovenzijde van de permanente opstand waarin assimilatiebelichting wordt toegepast vanaf het tijdstip van zonsondergang tot het tijdstip van zonsopgang op een zodanige wijze wordt afgeschermd dat de lichtuitstraling met ten minste 85% en ten hoogste 95% wordt gereduceerd.

Er is nog steeds discussie over de uitleg van de zin.

In de herfst van 2005 is er een bijeenkomst gehouden in de Rabobank van Naaldwijk waar alle betrokkenen met deze problematiek uitgenodigd waren, variërend van de verschillende pressiegroepen van bewoners tot ambtenaren die de wetgeving moeten handhaven. Er wordt algemeen als resultaat van het Plan van Aanpak gezien dat er veel beter gehandhaafd wordt en dat er minder overtredingen zijn dan de huidige AMvB.

Tegelijkertijd wordt duidelijk dat een percentuele regeling om verschillende redenen niet ideaal is terwijl handhavers een wetgeving willen zien die op een simpele manier te handhaven is. In het laatste bestuurlijke overleg is dan ook als vervolg van deze bijeenkomst een gesprek georganiseerd met de handhavers van de gemeenten, VROM-inspectie en VROM-beleidsmedewerkers om een betere afstemming te bewerkstelligen.

Bewonersgroepen
Op dit moment zijn op vier plaatsen in Nederland bewonersgroepen actief rond glastuinbouw en lichthinder. In Voorne (Zuid-Holland) en de Bathpolder (Zeeland) zijn groepen actief rond een bestaand kassengebied. In de Wieringermeer en de Eemsmond is een groep actief rond de komst van een nieuw kasgebied.

Het afgelopen jaar is er veel te doen over de zogenaamde Greenports. In een advies gaf de Raad voor het Landelijke Gebied aan dat er in maar een paar plekken concentratie moet zijn. De minister houdt echter vast aan de oorspronkelijke 10 gebieden.

Wieringermeer Agriport A7
Er komt een zogenaamd Agriport bij Hoorn in de Wieringermeer. Dit is een soort agrarisch industriepark met onder andere daarop een aantal zeer grote groentekassen. De Mer-procedure voor de Agriport is afgerond en eind juni heeft ook de gemeente het definitieve ja-woord over de komst van Agriport uitgesproken.

Een van de heikele zaken was de verwachte lichthinder. Daarover is door de gemeente in overleg met allerlei partijen een beleidsregel opgesteld waarbij de bovenzijde van de kassen voor 95% afgeschermd moeten worden en waarbij er tevens (hoe moet nog uitgewerkt worden) in een contour rondom het terrein niet meer dan een bepaalde hoeveelheid verlichtingssterkte mag heersen.

Activiteiten

Laat Het Donker Donker
Het afgelopen jaar heeft het project Laat Het Donker Donker van Stichting Natuur en Milieu samen met alle 12 provinciale milieufederaties vele activiteiten ontwikkeld.

Met subsidies van Vrom, Kinderpostzegels, Philips en Nuon zijn in alle provincies in samenwerking met de provincie zelf bijeenkomsten georganiseerd voor bestuurders van de provincie en de gemeente over verlichting, waar meestal de openbare verlichting de hoofdzaak was. Provincie Zuid-Holland had sterke nadruk op gelegd op kasverlichting. Over het algemeen werden de middagen goed bezocht met tussen de 40 en 100 deelnemers.

Nacht van de Nacht
De eerste Nacht van de Nacht op 29 oktober 2005 is een daverend succes geworden. Verspreid over het hele land (op ruim 75 plaatsen) bezochten ruim tienduizend mensen dit initiatief van Natuur en Milieu en de 12 provinciale Milieufederaties.

Grootste trekker met 3.500 bezoekers was het landelijke festival in Almere. Daar stonden optredens van onder meer Daniël Lohues, Jetty Mathurin en Frank van Pamelen op het programma. Trekkers in Flevoland waren de duisterniswandelingen met boswachters en de dans- en theatervoorstellingen.

In Bakkeveen, op de grens van Groningen, Friesland en Drenthe waren het Ed en Willem Bever van de Fabeltjeskrant die de meeste aandacht trokken omdat ze het probleem van het steeds donkerder wordende dierenbos wilden oplossen.

In Gelderland werd het lelijkst verlichte en mooiste donkere plekje van Gelderland bekendgemaakt. Als lelijkste kwam de reclamezuil bij de afslag Zetten/Andelst langs de A15 uit de bus, volgens de jury ‘een vuurtoren’ in een relatief donker gebied. De IJsseldijk in Doesburg werd uitgeroepen tot Mooiste Donkere plekje van Gelderland.

Verkiezingen waren er ook in Brabant. In een donker Land van Ooit kozen kinderen de Ridder van de Nacht. Het Land van Ooit was enkel verlicht met door lakkeien gedragen fakkels en vuurkorven. In Zeeland bewonderden honderden bezoekers op het dakterras van het voormalige werkeiland Neeltje Jans de vele (vallende) sterren en planeten.

De volgende Nacht van de Nacht staat gepland voor zaterdag 28 oktober 2006, dat is weer de nacht waarop de zomertijd overgaat in de wintertijd. Organisaties die mee willen doen kunnen contact opnemen met Stichting Natuur en Milieu (Wilma van der Poll) of naarwww.laathetdonkerdonker.nl gaan (onder ‘provincies’ vindt u de lokale contactpersonen).

Portmouth
In Portsmouth (zuid-Engeland) wordt op 15 en 16 september a.s. een Europese bijeenkomst gehouden van alle groepen in Europa die zich met lichthinder bezighouden.

Van de website: The first day of the symposium will feature the mechanisms of light pollution, and its technical, social and environmental aspects. The first day has a bias towards the requirements of designers and planners and in particular, the legal aspects, and the second day with the bias on the astronomical side of the problem – astro-photographers and astronomers will be among those explaining the work they do, and the difficulties they face due to poorly designed lighting.

Ook vanuit Nederland zullen aan aantal mensen aanwezig zijn. Ook zal er een Nederlandse presentatie gegeven worden.

Meer info: www.britastro.org/dark-skies/cfds2006

Vlaamse Nationale Milieudagen
In België zal de RMNO samen met de Belgische MiNa-raad graag een project starten. Als aftrap is gekozen voor de organisatie van een symposium tijdens de Vlaamse Nationale Milieudagen op 11 oktober a.s. Deze zal worden gehouden in Luik op 11 september. Meer informatie: neem contact met het RMNO: www.rmno.nl

De Toekomst van Platform Lichthinder
Op 27 januari heeft Platform Lichthinder in Amersfoort een bijeenkomst georganiseerd met haar achterban. Alle mensen en organisaties die de Nieuwsbrief ontvangen waren uitgenodigd en in totaal kwamen zo’n 30 mensen bij elkaar. Meer info is hier te vinden.

Nieuwe literatuur

Ecological consequences of artificial night lighting uitgegeven bij Island press. Edited by Catherine Reich en Travis Longcore. ISBN 1-55963-129-5. Een boek over alle bekende ecologische effecten van licht op dier en plantsoorten. Het boek is onderverdeeld naar soort met de verdeling: zoogdieren, vogels, amfibieën en reptielen, vissen, ongewervelden en planten.

Light Zone City door Christa van Santen, ondertitel ‘Light Planning in the Urban Context’ bij BirkHauser. Isbn-13: 978 3 7643 7522 5. Er is tevens een Duitse versie van dit boek verschenen. Een fraai vormgegeven boek met vele foto’s over het verlichten van steden met een apart hoofdstuk over lichthinder

Verlichting met beleid. De drie noordelijke milieufederaties hebben naar aanleiding van de eerste Nacht van Nacht een klein boekje uitgegeven over hoe gemeentes bij het verlichten van hun grondgebeid rekening kunnen houden met de nadelige aspecten ervan.

500 jaar openbare verlichting in Amsterdam. Naar aanleiding van het 500 jaar bestaan van de openbare verlichting in de stad Amsterdam heeft de gemeente een boekje uitgegeven over de geschiedenis van de openbare verlichting. Tevens is er een boekje verschenen met een aantal lichtroutes door de stad met daarin ook een aantal avondwandelingen.

Utrecht bij nacht. De stad Utrecht heeft een kaart uitgegeven met daarop een drietal nachtwandelingen door de stad met achterop een grote hoeveelheid tekst met foto’s over allerlei wetenswaardigheden over de verlichting in de stad.

© 2002- Platform Lichthinder