Platform Lichthinder Nieuwsbrief 10

Geplaatst: 1 april 2005
Thema: Platform Lichthinder

Nederland

Skybeamers in Voorst en Deventer
Al jaren is er een skybeamer in Voorst in de lucht. De gemeente is in gesprek met de uitbater ervan om dit tegen te gaan. Dit is tot nu toe niet gelukt en er wordt op dit moment naar juridische middelen gekeken om er een eind aan te maken.

Het afgelopen jaar is daar vlak bij in Deventer een tweede bij gekomen. In de gemeenteraad van Deventer heeft de VVD fractie vragen hierover gesteld en er zal binnenkort tussen de gemeente en de Mc Donalds een gesprek volgen, die de skybeamer tussen zonsondergang en middernacht laat schijnen.

De juridische mogelijkheden zijn niet erg rijk. Er wordt gedacht aan aanpassing van de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) waarin een hoofdstuk handelt over lichthinder. Veelal is dit hoofdstuk echter nog niet ingevuld.

Groen licht op boortorens
De NAM heeft een van haar olieplatforms zo ingericht dat de verlichting uit kan. Dit is niet gebruikelijk, aangezien schakelaars juist vonken kunnen veroorzaken die op een olieplatform natuurlijk niet gewenst zijn. Het aanbrengen van deze schakelaars had te maken met de grote aantrekkingskracht van verlichte platforms op vogels. Er bleek dat na het onsteken van het licht op het platform na middernacht en bij 80% bewolking al na 7 minuten 200 vogels bij het platform aangekomen waren en na een half uur al 4 tot 5 duizend.

Aangezien dit voor dit ene boorplatform een erg dure kwestie was is nu onderzocht welk licht vogels het meest aantrekt. Hanneke Poot, in opdracht van de NAM, toonde aan dat het uitmaakt wat voor soort licht er wordt gebruikt. Rood en wit licht zijn erg nadelig voor de vogels. Blauw licht echter, werkt nauwelijks verstorend voor de trek. In blauw licht kunnen mensen op boorplatforms echter niet werken. Groen licht is een goed alternatief; 80% van de vogels vliegt ongestoord verder. Dimmen van het licht kan dit percentage nog verhogen.

Kortere verlichtingstijden op Utrechtse Heuvelrug
Rijkswaterstaat heeft de verlichtingstijden op snelwegen op en rond de Utrechtse Heuvelrug aangepast. De verlichting gaat hier voortaan ’s avonds om 22.00 uur al uit, in plaats van om 23.30 uur. Nieuw beleid ligt ten grondslag aan deze maatregel. Gezien het feit dat nachtelijke verlichting belastend is voor dieren in de omgeving, heeft Rijkswaterstaat besloten de normen voor aan- en uitschakelen bij natuurgebieden aan te passen.

De eerste plek waar het nieuwe beleid tot uitvoering is gebracht, is de Utrechtse Heuvelrug. Dit is een groot kerngebied binnen de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), waar terughoudend moet worden omgegaan met verlichting. Daarom zijn de verlichtingstijden aangepast voor de A12 tussen Bunnik en Veenendaal, de A27 tussen Bilthoven en knooppunt Eemnes en de A28 tussen Den Dolder en Maarn. Deze maatregel is genomen in overleg met de Natuur- en Milieufederatie Utrecht, Natuurmonumenten en Het Utrechts Landschap. Bij calamiteiten, wegwerkzaamheden en zeer slecht weer wordt van de tijden afgeweken.

Licht voor koeien
Een nieuwe ontwikkeling in Nederland zijn verlichte koeienstallen. In de veeteelt werden kippenhokken al jaren verlicht, maar nu is er uit Amerika het idee overgewaaid om ook koeienstallen te verlichten. De verlichtingssterktes zijn in de orde van 150 tot 200 lux. Dat is in vergelijking met de kassen niet zoveel, maar de nieuwe stallen zijn vaak open gebouwd zodat ze vanaf grote afstand in het vaak donkere land te zien zijn.

Buitenland

De modelverordening van de IDA
De International Dark Sky Association, de instantie die poogt alle initiatieven in de wereld te bundelen op lichthinder gebied, heeft in de zomer van de 2004 een ‘draft’ van de Model Outdoor Lighting Ordinance gepubliceerd. Hierin staat gedetailleerd beschreven hoe een regelgeving wat betreft verlichting er uit kan zien.

Allereerst worden er verschillende zones beschreven waarin verschillende regelingen gelden; dit varieert van een natuurreservaat tot aan de binnenstad. Daarnaast wordt voor elke zone geregeld hoeveel licht vanuit het armatuur boven de horizontaal mag uitstralen en hoeveel wattage per vierkante meter gebruikt mag worden voor de verlichting van diverse materialen. Tenslotte wordt ook geregeld welke paalhoogte toegestaan is. De hele ordinance is te downloaden op www.darksky.org/mc/page.do?sitePageId=58880.

De afgelopen maanden zijn er vele aanvullingen en verbeteringen voorgesteld. Veel kritiek is te beluisteren op het feit dat de eerste versie te gedetailleerd en complex is en alleen voor verlichtingsdeskundigen geschreven is en niet voor leken. Binnenkort verschijnt een tweede versie.

ISS en kerkverlichting
Russische astronauten van het International Space Station worden verblind door de verlichting van de grootste engelse parochiekerk. De kosmonauten die op een hoogte van 200 kilometer om de aarde vliegen, klagen dat hun blik op noordelijk Europa verblind wordt door de heldere verlichting van de Boston Stum in Lincolnshire. De kerk is vanaf een afstand van 35 mijl te zien, aangezien het land erom heen erg vlak is maar nu is hij ook vanaf de ruimte te zien.

Cynische grap
Kijk eens, in Antwerpen hebben ze een oplossing gevonden voor de lichtvervuiling zodat we vanuit ’t stad terug sterretjes kunnen kijken…

Uit een artikel over de heraanleg van de Dageraadplaats uit de Gazet van Antwerpen maart 2005:
Ook aan de verlichting is gedacht. “We willen verlichting in het straatmeubilair verwerken. En boven het plein denken we aan een web van draden met kleine lampjes. Zo krijg je behalve licht ook het effect van een sterrenhemel”, zegt architect Christian Vermander.

Kassen

Plan van aanpak kasverlichting
Het plan van aanpak van de kasverlichting is al weer een paar maanden oud. Er is in de tussentijd al veel gebeurd. Allereerst en dat is natuurlijk vreemd is de wet onder invloed van het plan van aanpak versoepeld. Er mag nu of 85 of 95% gedurende de uren tussen 20 en 24 uur afgeschermd worden. Dit is door Vrom gedaan om zo de invoering van het plan van aanpak in de komende jaren juridisch mogelijk te maken.

Ondertussen worden er twee onderzoeken gestart die in het plan genoemd worden: een teelttechnisch onderzoek en een lichthinder onderzoek. Rond beide is een begeleiding commissie samengesteld. Daarboven is er een bestuurlijk overleg ingesteld dat eens per half jaar bij elkaar komt om de voortgang te bespreken. Op dit moment wordt nagedacht hoe het plan van aanpak beter naar de kwekers en anderen gecommuniceerd moet worden.

Voorne
In de gemeente Westvoorne is onlangs in de gemeenteraad een beleidsregel betreffende lichthinder door kassen aangenomen. De essentie is dat in nieuwe en bestaande kassen bovenafscherming van minimaal 85% aangebracht moet zijn en dat deze tussen 1 september en 1 mei ’s nachts gesloten moeten zijn. Dit gebeurt aangezien een gemeenteraad in het kader van de ruimtelijke ordeningswet in bestemmingsplannen aanvullende maatregelen kan opnemen om natuur en milieu te beschermen.

Eemsmond
Een onderzoeksbureau heeft in opdracht van de provincie Groningen aan 1376 volwassenen en 504 jongeren hun mening over onderwerpen gevraagd zoals wonen en zorg, cultuur, milieu en energie en vrijwilligerswerk. Een van de vragen ging over de komst van kassen in de Eemsmond. Er werd een keuze gevraagd tussen meer werkgelegenheid of lichtoverlast door kassen.

80% van de volwassenen vindt het belangrijker dat er werkgelegenheid komt in het gebied en 16% dat het ’s nachts donker blijft. De meeste weerstand is logischerwijs in de gemeente Eemsmond waar 40% van de inwoners zegt het belangrijker te vinden dat het ’s nachts donker blijft. Qua weerstand volgen dan de gemeenten Loppersum (32%), en De Marne (28%). 80% van de jongeren vindt het belangrijker dat er werkgelegenheid komt in het Eemsmondgebied en 18% vindt dat het ’s nachts donker blijft.

Helaas is op dit moment het echte rapport nog niet uit, waarin oa de vragen staan waar precies deze getallen op berusten. Het lijkt toch een vreemde vraagstelling om te moeten kiezen tussen lichtoverlast en werkgelegenheid.

Activiteiten

Project Laat het donker donker
Zoals aangekondigd in de laatste Nieuwsbrief is de Stichting Natuur en Milieu samen met de 12 Milieufederaties in samenwerking met het Platform Lichthinder een groot offensief gestart om lichthinder onder de aandacht te brengen. Dit gebeurt onder de noemer van Laat het donker donker, zie www.laathetdonkerdonker.nl.

Er zijn al diverse activiteiten ondernomen:

Provinciale bijeenkomsten
In een 6- tal provincies zijn bijeenkomsten georganiseerd voor bestuurders en ambtenaren maar ook voor het netwerk van samenwerkende natuur- en milieuorganisaties. Veelal bestond deze bijeenkomsten uit een aantal presentaties waarna een busreis door de donkere en soms minder donkere provincie volgde met uitleg over de verschillende vormen van verlichting. Soms werd er uitgestapt om ook de duisternis echt te beleven.

Data gemeentes
In samenwerking met staatsbosbeheer zijn de data zoals die van de DMSP satellieten al een aantal jaren bekend waren, nu per provincie en zelfs per gemeente uitgerekend. Zo kan elke provincie en gemeente op de website www.laathetdonkerdonker.nl zien hoeveel licht er per oppervlakte eenheid omhoog gestraald wordt. Helaas zijn dit nog geen gekalibreerde metingen, maar je kunt wel de verschillende gemeentes met ongeveer de zelfde oppervlakte en inwoneraantal al goed vergelijken. Ook is het mogelijk om de toename of afname tussen de jaren 1992 en 2000 per gemeente te zien.

Kootwijk
In Kootwijk is op 19 januari een grote bijeenkomst georganiseerd. De in totaal ongeveer 400 aanwezigen kregen ’s middags een keur aan lezingen voorgeschoteld vooral gericht op bestuurders en beleidsmakers. Zo presenteerde het RMNO haar rapport ‘Mooi licht, mooi donker’. Er waren ook optredens van Daniel Lohues en Rutger Kopland. ’s Avonds waren er voor het grote publiek diverse activiteiten zoals optredens van boven genoemde en sterren kijken, rondleidingen door het gebouw. Een enerverende dag waar voor het eerst zoveel mensen tegelijk kennis maakten met het thema lichthinder.

Meldpunt
Via de website van het project is een meldpunt opgezet voor lichtuitstraling via de zijkant van kassen. Vanaf deze maand is er geen uitzonderingsclausule meer. Elke kas moet voorzien zijn zijafscherming. In de eerste maand zijn al 50 meldingen binnenkomen. Aan de gemeente met de meeste klachten zullen ze worden gepresenteerd.

Nacht van de nacht, 29 oktober 2005
Alle activiteiten moeten dit jaar uitmonden in ‘De nacht van de nacht’ op 29 oktober, wanneer de zomertijd weer naar wintertijd omgezet wordt en waar de nacht zelf dit keer eens in het ‘zonnetje’ gezet wordt. Er wordt al nagedacht over een vervolg in 2006.

Gelderland, Veluwe stil en donker
Afgelopen maand is fase 1 afgesloten van het lichtonderzoek dat door Sotto le Stelle in opdracht van de provincie Gelderland uitgevoerd is om een beeld te krijgen van de licht en duisternis situatie op de Veluwe. In deze fase zijn alle lichtbronnen van de openbare verlichting in kaart gebracht en is een methodologie ontworpen om met minimale inspanning de maximale kennis te vergaren waar lichtbronnen zich bevinden.

Daarnaast is de helft van de Veluwe al in kaart gebracht wat de hemelhelderheid betreft. Hierbij is in een raster van ongeveer 5 bij 5 kilometer metingen uitgevoerd van de luminantie van het zenit tijdens een volkomen wolkenloze en maanloze nacht. Al deze data zijn al voorlopig in een Gis ingevoerd.

Meer informatie te verkrijgen bij de verantwoordelijk ambtenaar van de provincie Henk Willems.

GWW energiebesparingen in de weg en waterbouw
De afgelopen maanden zijn er een aantal bijeenkomsten geweest van het kennisnetwerk energiebesparing in de Grond Weg en Waterbouw speciaal over openbare verlichting als grootste gebruiker van energie in deze sector.

Een groot aantal vertegenwoordigers van gemeentes, bedrijven, adviesbureaus en maatschappelijke organisaties waaronder het Platform Lichthinder bespraken een aantal voorbeelden van nieuwe initiatieven in Nederland om te komen tot een energiezuinige openbare verlichting. Zo werd een bedrijven terrein in Zoetermeer gepresenteerd, waar de OV verlichting volledig geïntegreerd is in de bedrijvenverlichting. Ook de led verlichting op provinciale wegen in Noord Holland werd gepresenteerd.

Hoe precies de gepresenteerde cases verder verspreid zullen worden is nog niet duidelijk.

Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG
De Stichting Solg heeft een congres georganiseerd op 21 januari 2005. Hier kwamen vele aspecten van gezonde verlichting aan de orde. De Stichting SOLG-voorzitter Prof.dr.ir. Ton Begemann lanceert in zijn inleiding een Actieplan Gezond Licht in Nederland. Dit plan omvat de volgende vier hoofdpunten:

– Overheid moet initiatief nemen tot opzetten van Gezond Licht wetgeving en de introductie van stimulerende financiële instrumenten;
– Reguliere geneeskunde moet in opleiding en (bij) scholing getraind worden in de effecten van licht op onze gezondheid;
– Grootschalige, snelle introductie Gezond Licht apparatuur op werkplekken;
– Wetenschappelijk onderzoek moet zich mede gaan richten op preventieve, natuurlijke licht-donker interventies met beperkte tijdshorizon (1 jaar).

Indien gewenst dan kan een seminar verslag met daarin de samenvattingen van de lezingen voor EUR 25,- worden besteld bij het SOLG stichtingsbureau tel: 040 2475092 of info@solg.nl

CIE conferentie over gezondheid en licht
In het najaar heeft in Wenen een conferentie plaats gevonden over gezondheid en licht. Deze conferentie gesponsord door de CIE bracht 50 presentaties waarbij zowel de positieve kant van licht als de negatieve kant van licht belicht werd. Een uitspraak van Brainard (een van leidende onderzoekers op dit gebied): light is a drug and like all drugs, it can have very helpful effects, but it is a two edged sword.

Conclusies overgenomen uit de IDA Newsletter:
– We hebben heldere dagen en donkere nachten nodig.
– Daglicht geeft ons UV en blauw licht dat we nodig hebben, vooral ook in kantoren.
– Vermijd ’s nachts verlichting en speciaal blauw licht, en slaap in duisternis
– Dit is vooral kritisch voor oudere mensen en mensen die veel binnen zijn

Dark Sky symposium genk belgie, april 2005
In Genk wordt eind deze maand het vijfde Europese symposium rond lichthinder gehouden. Het belooft ondanks de korte tijd na het de vierde bijeenkomst in Parijs toch een interessante bijeenkomst te worden. De gastheren, de Belgen, zijn zeer actief om voor gemeentes handelingsperspectieven te bieden om praktisch lichthinder kunnen aanpakken.

Debat licht en donker
De provincie Noord-Holland organiseert op 10 mei een debat over de nieuwe technieken in de wereld van de openbare verlichting in het kader van de opening van de Zeeweg tussen Zandvoort en Bloemendaal, die met actieve markering is uitgerust.

Platform Lichthinder

Platform Lichthinder heeft onlangs definitief zijn naam veranderd. Officieel heette het Platform tot nu toe IDA Nederland. Dit is onlangs gewijzigd in Stichting Platform Lichthinder.

Het bestuur bestaat uit:
Wim Schmidt, voorzitter
Andre Oudbier, penningmeester
Gerard Kok, secretaris
Christiaan Elings en Henk Olthof, leden

Na deze organisatorische slag zal het Platform in de komende tijd pogen om een betere financiële situatie te bewerkstelligen. Daarvoor is een eerste verzoek tot subsidie ingediend en zal er een donateurs actie op poten gezet worden.

Nieuwe literatuur

Duco Schreuder, Narisada light polution handbook
Er is bij Springer een toch wel opmerkelijk boek verschenen. De oud-voorzitter van de IDA Nederland, Duco Schreuder, welbekend in Nederland, heeft zijn levenswerk geschreven samen met een Japanse collega. Het boek van meer dan 900 pagina’s gaat in op het gehele bereik van lichtvervuiling. Zo worden bijvoorbeeld behandeld: doel van verlichting, wat is lichtvervuiling, negatieve effecten van verlichting, lichtvervuiling en sterrenkunde, aanbevelingen, zien en zichtbaarheid, technische mogelijkheden en photometrie. Het boek is niet goedkoop (minstens 200 euro) maar als bron van achtergrondinformatie zeker de moeite waard.

RMNO De Raad voor Ruitelijk-milieu- en natuuronderzoek
In het kader van de RMNO reeks voorstudies en achtergronden is de voorstudie V 06 verschenen, ‘Mooi licht, mooi donker’. Het is een literatuurstudie naar de stand van zaken op het gebied van lichthinder, inclusief de wettelijke mogelijkheden om in Nederland iets aan lichthinder te doen. Daarnaast zijn de resultaten meegenomen van een pilotstudy in de provincie Drenthe onder bestuurders en ambtenaren in hoeverre ze op de hoogte zijn van de problematiek van lichthinder en hun plannen op dit gebied. Naast dit onderzoek is ook via de plaatselijk pers een enquête gehouden wat geleid heeft tot een niet representatieve steekproef onder 500 Drentenaren. Het boekje is te bestellen bij het RMNO: 070-3155210.

Alterra
In opdracht van de Stichting Natuur en Milieu en de 12 milieufederaties is bij Alterra verschenen het rapport 1137, ‘Donkere nachten, de beleving van nachtelijke duisternis door burgers’. Bij 1200 mensen is via een telefonische enquête een vragenlijst afgenomen. Uit elke provincie waren 100 mensen uitgekozen met een verdeling over landelijke en stedelijke woonomgeving. De centrale onderzoeksvraag was ‘Hoe beleeft de Nederlandse bevolking nachtelijk licht en duister?’ Het rapport is te bestellen bij Alterra, maar ook te downloaden op de site van Alterra, onderdeel rapporten.

© 2002- Platform Lichthinder